جۇڭگو جاڭا پوەزياسىنىڭ جۇز جىلى

  ىبىراي دۇيسەن ۇلى

  ۋىنيانۋىن جانە بايحۋاۋىن تۋرالى از ايال

ماقالامىزدى باستاماس بۇرىن، حانزۋ تىلىندەگى جازبا ادەبيەتتىڭ ءتىلى تۋرالى قىسقاشا تۇسىنىك بەرە كەتۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان جاڭا پوەزيا نەسىمەن «جاڭا پوەزيا» اتانعانىنان دەرەك بەرسە كەرەك. جۇڭگو مادەنيەتىنىڭ، ادەبيەتىنىڭ قانشا مىڭ جىلدىق تاريحى بارىن كەز كەلگەن وقىرمان ماتەريالدان وڭاي قاراپ الارى حاق، الايدا، ۋىنيانۋىن (كونە جازبا ءتىل) مەن بايحۋاۋىننىڭ (اۋىز ەكى ءتىل) پارقىن نەمەسە ولاردىڭ ءولارا تۇسىن وسى ارادا شاعىن ەسكەرتە كەتۋ - كەلەر كەزەكتى ايتارىمىزدىڭ جول اشارى سانالادى. ۋىنيانۋىندى كونە جازبا ءتىل دەپ ايتۋ كورەر كوزگە دۇرىس سياقتانعانىمەن، بۇلاي اتاپ الۋ ورىندى دا ەمەس، سەبەبى ەرتە زامانعى ادامداردىڭ اۋىز ەكى ءتىلى دە ۋىنيانۋىنمەن بىردەي بولعان دەگەن تۇسپال دا ايتىلادى، سول سياقتى، بايحۋاۋىندى اۋىز ەكى ءتىل دەپ الۋ دا دۇرىس ەمەس، سەبەبى قازىرگى جازبا ءتىل وسى بايحۋاۋىنمەن الىنىپ ءجۇر. وسى سەبەپتى، ەندىگى بايانىمىزدا، ۋىنيانۋىن مەن بايحۋاۋىندى ءبىز حانزۋ تىلىندەگى اتاۋى بويىنشا الا بەرمەكپىز.

بۇل ەكەۋىنىڭ پارقى وتە وڭاي، ۋىنيانۋىننىڭ ەكى ەرەكشەلىگى باسىم: ءبىرىنشىسى، بارىنشا قىسقا بولادى. سەبەبى ەرتە زاماندا جازۋ ماتەريالدارىنىڭ قولايسىزدىعى مەن تاپشىلىعىنان كەز كەلگەن جازۋدى قىسقا ءارى ۇعىنىقتى جازۋ، از سوزبەن كوپ ماعىنا جەتكىزۋ - قاجەتتىلىككە اينالعان؛ ەكىنشىدەن، رەتتى، كوركەم بولادى. ۋىنيانۋىنمەن جازىلعان جادىگەرلەردىڭ ءارقايسى تارماعى ءوزارا ۇندەسىپ كەلەدى جانە ءارىپ ساندارى سايكەستى بولادى، بۇل ءبىر جاعىنان مانەرلى وقۋعا دەگەن ەستەتيكالىق تالعامنان تۋعان تالاپ بولسا، ەندى ءبىر جاعىنان جازۋشىنىڭ دا، وقۋشىنىڭ دا مادەنيەتىن، ءبىلىمىن سىنايتىندىعىنان، ءار جازۋشى كوركەمدىك تالاپقا بارىنشا ءمان بەرىپ، شەبەرلىك تانىتۋعا تىرىسقان. ۋىنيانۋىن مىنە وسىلاي ءار ءداۋىر بويىنشا دامىپ، شىڭالىپ 20-عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قولدانىستا بولعان.

بۇل ارادا، قاعاز، قالام، سيا تاپقىرلانىپ، جازۋ ماتەريالدارى وڭايلاسقان سوڭ دا ۋىنيانۋىننىڭ جالعاستى قولدانىستا بولعانى قالاي دەيتىن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن، بۇل سۇراققا قاتىستى عالىمدار ەكى ءتۇرلى ءۋاج ايتادى، ءبىرى، جازۋ ماتەريالدارى وڭايلاسپاي تۇرىپ، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ جاۋھارى، رۋحانياتتىڭ ەڭ دامىعان تۇستاعى جازبالارى (مولشەرى حان ءداۋىرى)، استرونوميا، ماتەماتيكا، فيلوسوفيا، عالامنىڭ جاراتىلىسى تۋرالى عىلمي ەڭبەكتەر ۋىنيانۋىن نۇسقاسىمەن حاتقا تۇسكەن، ال كەيىنگىلەر وسى جازبالارعا سۇيەنىپ زەرتتەۋىن جالعاستىرعاندىقتان، ۋىنيانۋىن اۋەلگى نۇسقاسىن ساقتاپ قالدى دەيدى، بۇل ءبىر جاعىنان جوعارىداعى جاۋھارلاردى، بابا ءسوزىن كەيىنگى ۇرپاقتار تۇسىنبەي قالماسىن دەيتىن ءداستۇر جالعاستىعىنىڭ اسەرى بولسا كەرەك. ال ەندى ءبىر ءتۇرلى ءۋاج ايتۋشىلار، ۋىنيانۋىن ءوز داۋىرىندە قاراپايىم حالىق پەن دەگدارلاردىڭ، وقىمىستىلاردىڭ پارقىن بىلدىرەتىن قۇرال رەتىندە قارالعاندىعىنان، ءارى وقىمىستىلار مەن دەگدارلار ۋىنيانۋىن ارقىلى ءوزىن قارالاردان بيىك ۇستاۋدى قالاعاندىعىنان وسى جالعاسىم ۇزىلمەدى دەيدى.

نە ءۇشىن ۋىنيانۋىن قولدانىستان قالمادى دەيتىن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىم دەپ ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى - ەڭ باستابىندا ۋىنيانۋىن مەن سول كەزدەگى حالىقتىڭ ءتىلى بىردەي بولعان دەگەن بولجال بارىن ايتتىق، ال كەيىنگى كەزدە (مولشەرمەن سۇڭ ءداۋىرى) حالىقتىق اۋىزەكى ءتىل وزگەرىسكە ۇشىراسا دا، ۋىنيانۋىن سول قالپىن ساقتاعان، ال، بۇددانى جالپىلاستىرۋ بارىسىندا، حالىققا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ۋىنيانۋىندى سول كەزدەگى حالىقتىق تىلگە (سول كەزدەگى بايحۋاۋىنگە) اۋدارىپ تاراتقان بولسا دا، ۋىنيانۋىن سول قالىبىن جويماي قولدانىستا بولعان، قارادان شىققان اقىن باي جۇي-ي سول كەزدەگى حالىقتىق تىلمەن ولەڭ دە جازعان، ءبىراق ۋىنيانۋىن تاعى دا باياعىسىنشا قولدانىستا بولعان، ال قولدانىستا بولعانىنىڭ سەبەبىن جوعارىداعىشا تۇسىندىردىك.

زامان العا جىلجىپ، 1861-جىلعا كەلگەندە، چين داۋىرىنەن چيڭ حاندىعىنا دەيىن جالعاسىم تاۋىپ كەلە جاتقان ۋىنيانۋىنگە تىقىر تايايدى، حۇڭ رىنگان، لياڭ چيچاۋ قاتارلى قاتارلى شەتەلدەن ءبىلىم قابىلداپ كەلگەن وزىق ويلى جاستار، ۋىنيانۋىنگە عانا ەمەس، بۇكىل جۇڭحۋانىڭ قوعامدىق تۇزىلىسىنە اسەر جاساۋعا ۇمتىلىس جاسايدى، ولار ءتۇرلى باسىلىمداردا ماقالا جاريالاپ، جازبا ءتىلدىڭ حالىققا تۇسىنىكتى بولۋىن دارىپتەيدى، «نە ايتساق سونى جازايىق» دەيتىن مازمۇنعا ۇقساس ۇراندار گازەت-جۋرنال بەتىندە جاريالانىپ جۇرگەنىمەن، 1911-جىلعى شينحاي توڭكەرىسىنە دەيىن، ۋىنيانۋىندى بايحۋاۋىنگە الماستىرۋداي توڭكەرىستىك سيپاتقا يە ۋاقيعا كوپشىلىكتىڭ نازارىن رەسمي بۇرا العان ەمەس، شينحاي توڭكەرىسى فەودالدىق قوعامدى اۋدارعاننان كەيىن عانا، «جاڭا جاستار» جۋرنالى عىلىم مەن دەموكراتيانى دارىپتەۋ تۋرالى جازبالاردى باسىپ، يدەيانى ازات ەتۋدىڭ، جۇرتشىلىقتى وياتۋدىڭ باستاپقى جۇمىسىنا كىرىسكەن. سونىمەن، 1918-جىلدىڭ 15-مامىرىندا، «جاڭا جاستار» جۋرنالىندا، جۇڭگوداعى تۇڭعىش رەتكى بايحۋاۋىنمەن جازىلعان ادەبي شىعارما «ەسالاڭنىڭ ەستەلىگى» جاريالاندى. اۆتورى جۇڭگو وسىزامان ادەبيەتىندەگى اڭگىمەنىڭ شەبەرى لۋشۇن مىرزا. ىلەسىنشە، 1919-، 1920- جىلدارى بايحۋاۋىن رەسمي تۇردە، زاڭدىق كەپىلمەن ۋىنيانۋىننىڭ ورنىن باستى.

  پوەزيا مەن قوعام دامۋىنىڭ قاتىناسى

پوەزيا جايىندا ناقتى ءبىر تۇجىرىمدى وي ايتۋ قيىن. ويتكەنى ول ءبىر بولمىستىڭ عانا ەمەس، مىڭداعان بولمىستىڭ جيىنتىعى. ولاي دەيتىنىمىز، ونىڭ بويىندا اۋەن دە، سىر دا، مۇڭ دا، قۋانىش تا، جالپى ادام بالاسىنا ءتان بارلىق قاسيەت اتاۋلى بار. دەگەنمەن، ۇزاق تاريحي بارىستان الىپ قاراعاندا، ولەڭنىڭ مازمۇنى مەن تۇلعاسىن بەلگىلى داۋىرلەرگە ءبولىپ زەرتتەۋگە دە بولادى، مۇنى وزىمىزگە تانىس قازاق ادەبيەتى تاريحىنان مىسال الىپ تۇسىنۋگە دە بولادى. تاسقا جازىلعان جادىگەرلەردەگى پارەللەل كەلگەن ۇيقاستى تىركەستەر، ودان سوڭعى قىپشاق داۋىرىندەگى جازبالارداعى قايتالانىپ كەلىپ وتىراتىن ىرعاقتى تارماقتار، جىراۋلار داۋىرىندەگى ءتۇرلى ۇيقاستاعى جىرلار مەن تولعاۋلار، قارا ولەڭ، زار زامان ادەبيەتىندەگى مازمۇن مەن تۇلعا، ماحامبەتتەگى ەكپىن، ابايداعى ءتۇرلى قالىپ جانە ۇيقاستاعى وزگەرىس، 20-عاسىرداعى پوەزيا الىپتارىنىڭ ولەڭدەرى دەگەندەردى ءار داۋىرگە ءبولىپ جىكتەپ قاراساڭىز، قوعامنىڭ وزگەرىسىنە ساي، پوەزيانىڭ كوتەرگەن تاقىرىبى ءار الۋان بولاتىنىن بىلاي قويعاندا، ءسوزدىڭ دامۋىنا، اقىنداردىڭ شەبەرلىگىنە، تالعامى مەن تالانتىنا ساي پوەزيانىڭ قالىبىندا دا سان ءتۇرلى وزگەرىستەر بولاتىنى تۋرالى زەرتتەپ تەكسەرۋلەر وتە كوپ.

چين داۋىرىندەگى جول سالۋ، حان داۋىرىندەگى كەرەگە جايۋ، ۋي-جين داۋىرىندەگى تولىسۋ، سۇي-تاڭ داۋىرىندەگى قاناتتانۋ، سۇڭ داۋىرىندەگى وركەندەۋ، ميڭ داۋىرىندەگى قايتا گۇلدەنۋ، چيڭ داۋىرىندەگى ورتاقال تۇس جانە قۇلدىراۋعا بەتالۋ قاتارلى قات-قابات سۇردەكتەر كەشەگى حانزۋ پوەزياسىنىڭ ءار كەزەڭىنەن تولى مالىمەت بەرەدى، مىنە وسى داۋىرلەردە حانزۋ ولەڭدەرى ىرعاق، ۇيقاس، ءارىپ سانى، دىبىس ىرعاعى قاتارلى ءتۇرلى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي، ۇلكەن جاعىنان 6 تۇرگە ءبولىنىپ، ءار ءتۇرى ءار ءداۋىردىڭ باستى ۇلگىسىنە ۋاكىلدىك ەتىپ كەلىپتى. دەمەك، جوعارىداعى قازاق، حانزۋ ەكى ۇلتتىڭ پوەزياسىنىڭ باسىپ وتكەن جولىنا قاراساڭىز، بايقايتىنىڭىز، قوعام العا جىلجىعان سايىن پوەزيا وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى، ءار زاماننىڭ ءوز ءالاۋلايى بولاتىنى، جانە ونى ءار داۋىردىڭ تالانتى وزىنشە جىرلايتىنى باسقا اڭگىمە، ءبىزدىڭ ايتپاقشىمىز - پوەزيانىڭ قۇرىلىسىنداعى، سوزدىك قورىنداعى وزگەرىس. بۇل - پوەزيا ءداۋىر سايىن دامىپ وتىرادى دەگەندىك ەمەس، وزگەرىس - دامۋ دەگەندىك ەمەس. الايدا، تالانتتىڭ تۋۋى، مادەنيەتتىڭ بايۋى، حالىقتار ارا قاتىناس، قوعامنىڭ اتمەسفوراسى قاتارلىلار پوەزيانىڭ بۇرىنعى قالىبىنا باسقاشا لەپ قوساتىنى بەلگىلى. جوعارىداعى ءار ءداۋىر پوەزياسىنىڭ ءبىر ورتاقتىعى - بۇلاردىڭ ءبارى دە ۋىنيانۋىنمەن جازىلعاندىعى. ءبىز ماقالامىزدا «جاڭا پوەزيانىڭ» جايىن ايتۋدى باستى ماقساتتا ۇستاعانىمىز ءۇشىن، جوعارىداعى تۇرلەردى جەكەشەلەپ جىڭىشكە تانىستىرۋدى كوزدەمەدىك. ۋاقىت جىلجىپ 19-عاسىردىڭ سوڭعى مەزگىلىمەن 20-عاسىردىڭ باسقى جىلدارىنا كەلگەندە، عاسىرلار بويى جالعاسىن ۇزبەي، قورىن مولايتىپ، ءتۇرىن توعايتىپ كەلە جاتقان حانزۋ پوەزياسى ۇلكەن ءبىر رەفورمانى كۇتىپ جاتىر ەدى، پوەزيا عانا ەمەس، بۇكىل ۋىنيانۋىننىڭ تاعدىرى سىن ساعاتقا ءدوپ كەلىپ جاتقان شاق-تۇعىن بۇل.

بۇل تاقىرىپتىڭ ايتپاقشىسىن ايگىلى اقىن سۇن ۋىنبونىڭ مىنا ءبىر سوزىمەن دە جەتكىزۋگە بولادى: «ادەبيەت پەن پوەزيا ەشقاشان دا جالقى ءومىر سۇرمەيدى، ولار مادەنيەتتىڭ العا باسۋىنا بەلگىلى اسەرىن جاسايدى، جاڭا پوەزيانىڭ جارىققا شىعۋى - جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ وسىزاماندانۋىنىڭ ىشكى تالابى» دەيدى ول.

  جاڭا پوەزيا العاش جارىققا شىققانداعى قوعامدىق جاعداي

كاپيتاليستىك ەلدەردىڭ جۇڭگونى وتارلاۋى، بۇرىننان كەلە جاتقان فەودال مەملەكەتتى جارتىلاي وتار، جارتىلاي فەودال ەلگە اينالدىرىپ جاڭاشا ءبىر اتمەسفورا قالىپتاستىردى، جاڭاشا ويلار مەن جاڭا قايشىلىقتار چيڭ داۋىرىندەگى ءداستۇرلى ولەڭ ۇلگىسىنە دە اسەر ەتە باستادى، ونىڭ ۇستىنە ول كەزدەگى اقىندار ىلعي دا قوعام قايراتكەرلەرى، ساياساتكەرلەر بولدى دا، پوەزيانى قارۋ ەتىپ حالىقتى وياتۋعا، وتارلىق پەن فەوداليزمگە قارسى تۇرۋعا ۇمتىلىس جاسادى. بۇل سالادا دا ماقالامىزدىڭ الدىندا ايتىپ وتكەن ۋىنيانۋىننىڭ بايحۋاۋىنگە الماسۋىنا مۇرىندىق بولعان لياڭ چيچاۋ قاتارلى قايراتكەرلەر الدا ءجۇردى. العاشىندا ولاردىڭ «كونە ولەڭ ۇلگىسىنە جاڭاشا وي ءسىڭىرۋدى» تۋ قىلىپ ۇستاعانى، جاڭا پوەزيانىڭ ءدانىن سەپكەنمەن بىردەي ارەكەت ەمەس پە ەكەن دەگەن ويلارعا دا باراسىز، سەبەبى ول ءدان قاۋىزىن جارماي قويماۋشى ەدى، بىلايشا ايتقاندا، ءداستۇرلى ولەڭ ۇلگىسىنىڭ ىشىندەگى جاڭاشا ويلار ءتۇبى ءبىر كۇنى ءداستۇرلى ولەڭ ۇلگىسىنىڭ قالىبىن بۇزاتىن با ەدى.

جاڭاعى سۇن ۋىنبونىڭ تاعى ءبىر ءسوزى ەسكە ورالادى: «ءبىزدىڭ جاڭا پوەزيانى جارىققا شىعارۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى سول كەزدەگى قوعامدىق جاعدايدىڭ اسەرىنە مولىنان ۇشىراۋىمىز» دەگەنگە ساياتىن پىكىر ايتادى ول.

1919-جىلعى «اپتالىق شولۋ» جۋرنالىنداعى «جاڭا پوەزيا تۋرالى» اتتى ماقالاسىنا <سەگىز جىلدان بەرگى ۇلكەن ءبىر ءىس> دەگەن قوسىمشا تاقىرىپ قويعان حۋ شى، ماقالاسىنىڭ باسىندا سول كەزدەگى ساياسي اۋقىمعا دەگەن وكپە، رەنىشىن، ۇمىتسىزدەنگەنىن ايتادى، «ءتىپتىدە زۇلىم، ءتىپتى دە شىرىكتەسكەن، ءتىپتى دە قاراڭعى ساياسي قيمىل» دەگەن سوزدەرىمەن ايتارىن ءبىر توقتاتقان حۋ شى مىرزا، ءسوزىن ساباقتاپ، «سەگىز جىلدان بەرى ەش ءونىمى جوق ساياسي ناۋقاندى ايتقاننان گورى، ادامدى قىزىقتىراتىن جاڭا پوەزيا تۋرالى ءسوز قوزعايىق» دەپ باستايدى ءسوزىن. وسى ماقالانىڭ اۆتورى حۋ شى قازىرگى جۇڭگو جاڭا پوەزياسىنىڭ كوشباسشى ادامى رەتىندە قارالادى. ويتكەنى «جاڭا جاستار» جۋرنالىنىڭ 1917-جىلى 2-ايداعى سانىندا حۋ شىنىڭ سەگىز ولەڭى جاريالانعان. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، بۇل ولەڭدەر ءداستۇرلى قالىپتى بۇزعان، جاڭاشا ۇلگىدە جازىلعان ولەڭ نۇسقالارى ەدى، ىشىندەگى «ەكى كوبەلەك» ولەڭى، قازىرگى «جاڭا پوەزيانىڭ» تۇڭعىش تۋىندىسى سانالادى.

ءبىر ەسەپتەن، جاڭا پوەزيانىڭ جارىققا شىعۋىن سول كەزدەگى الەمدە بولىپ جاتقان اۋقىممەن دە سالىستىرىپ قاراۋعا بولادى. 19-عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن كەيىن فرانسيادا شالقىما تۇرىندەگى پوەزيا ەتەك الىپ، لەزەمدە بۇكىل ەۆروپانى شارپيدى، ونداعى سيمۆوليزم، ونداعى ەركىندىك ەۆروپا مەن امەريكا قۇرلىعىنا اسەر ەتىپ، ەڭ سوڭىندا بۇكىل باتىس ەلدەرىندە جاڭا پوەزيا اعىمى قوزعالىسىن قالىپتاستىرىپ جاتقان. وسى ۋاقىتتان ءسال كەيىن عانا تۋىلعان جۇڭگوداعى پوەزيا رەفورماسىن تەك سايكەستىك دەپ قانا قىسقا تۇيىندەۋگە كەلمەسە كەرەك. سەبەبى جاڭا پوەزيا قوزعالىسىن باستاۋشىلار ىلعي دا شەتەلدەن وقىپ كەلگەن اشىق ويلى ازاماتتار ەكەنىن بىلاي قويعاندا، ەلىمىزگە دە كاپيتاليستىك ەلدەر سۇعىنىپ كىرە باستاعان.

وسىلايشا، ەلىمىزدىڭ زاماننان بەرى ءداستۇرلى قالىپپەن كەلە جاتقان قوعامدىق جۇيەسى دە، ولەڭ ۇلگىسى دە دۇركىن-دۇركىن ساياسي دۇرمەكتىڭ، اۋمالى-توكپەلى جاعداياتتاردىڭ اراسىندا باسقاشا لەپپەن، وزگەشە تىنىسپەن قاۋىزىن جارىپ كوكتەۋگە بەت الادى. دەگەنمەن ءارقانداي جاڭا زات العاشىندا نە ەلەنبەيدى، نە ءتۇرلى كۇرەسكە تارتىلادى. جاڭا پوەزيانىڭ تاعدىرى دا كەلەسى كەزەڭدە ءتۇرلى قاعاجۋلار مەن بوران-شاشىندى كورەتىنىن ىشتەي سەزىنىپ جاتسا كەرەك.

  جاڭا پوەزيانى جاقتاۋشىلار مەن داتتاۋشىلار

حۋشى مىرزا «جاڭا جاستار جۋرنالىنا» سەگىز ولەڭىن جولداعاننان بەرى ءبىر عاسىر ءوتىپتى. ۇزاق تاريحپەن سالىستىرىپ قاراعاندا، بۇل ءبىر شاعىن عانا باسقىش ەسەپتى، الايدا جاڭا پوەزيا وسى بارىستا ەسەپسىز قارسى پىكىرلەردىڭ اراسىندا العا جىلجىپ كەلە جاتادى، ءارى بۇل اعىسقا قارسى تۇرعانداردىڭ ىشىندە جۇڭگو مادەنيەتىندەگى ماڭىزدى تۇلعالار دا بار، مىسالى چىن ينكى، ۋ مي قاتارلىلار.

ماۋەلى بايتەرەك سپەتتى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ءبىر بۇتاعى بولعان پوەزيانىڭ عاسىرلار بويى كەلە جاتقان قالىبىنا «بۇزعىنشىلىق» جاساعان، ابايشا ايتقاندا «تەپ-تەگىس، جۇمىر كەلگەن اينالاسى» بولعان كوركەم پوەزيانىڭ تامىرىنا بالتا شاپقان، جۇڭگو ارىبىمەن جاسالعان «شەتەلدىك الباستى» پوەزيا دەگەن سياقتى قارسى پىكىرلەر نەگىزىنەن زيالى قاۋىم اراسىندا تۇگەلدەي ءورىپ جۇرەدى.

ال، چىن دۋشيۋ، حۋ شىلار ماقالاسىندا ءداستۇرلى پوەزيانىڭ تار ورىستىلىگى حاقىندا «ادەبيەتتى وڭاۋ تالاسى»، «ادەبيەت توڭكەرىسى» قاتارلى ماقالالارىندا، ءداستۇرلى پوەزيانىڭ سول كەزدەگى رەفورما جاعدايىنا سايكەس كەلمەيتىنىن، سونىمەن قاتار از ساندى وقىمىستى قاۋىم اراسىندا عانا تۇسىنىكتى بولاتىنىن، قاساڭ قاعيدالارى كوپ ەكەنىن، ءتىپتى ءداستۇرلى پوەزيا تاپ پەن تاپتىڭ اراسىنا جىك سالاتىنىن (ءداستۇرلى پوەزيا كوبىندە وقىمىستىلاردىڭ، قارا كوكتەردىڭ ادەبيەتى دەيتىن دە ايتىلىم بار) ايتا كەلىپ، زامان مەن زاماننىڭ ءولارا تۇسىندا ايتارى بارلاردىڭ ءسوزى سول ءداستۇرلى قالىپپەن قورشالىپ، ماعىناسى كومەسكىلەنىپ قالماۋى قاجەت ەكەنىن، ويىن تىكە بەينەلەۋى ءۇشىن جاڭا ۇلگىنىڭ كەرەكتىگىن دارىپتەيدى. سولايدا جاڭا پوەزياداعى ۇلگىنىڭ ەركىندىگى كوپتەگەن ازات ويلاردى ورتاعا قويۋعا قولايلىلىق تۋدىرادى. شيە يۋاننىڭ ايتۋى بويىنشا بۇل «پوەزيانىڭ ازات بولۋى» بولىپ ەسەپتەلەدى. بىلايشا ايتقاندا، ءبىزدىڭ قازاق پوەزياسىنداعى ءتۇرلى ۇيقاس، بۋىن، بۋناقتاردىڭ پرەنسيپتەرى سەكىلدى، حانزۋ ءداستۇرلى پوەزياسىندا دا مۇنداي پرەنسيپتەر مولىنان كەزدەسەدى. قازىر بىزدە «ۇيقاستىرعاننىڭ ءبارى اقىن ەمەس» دەيتىن ءسوز ءجيى ايتىلادى. ۇيقاستىرا ءبىلۋ ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ءبارىنىڭ قولىنان كەلە مە- كەلمەي مە بەلگىسىز، الايدا ۇيقاستىرا بىلەتىندەردىڭ ءبىرازىنىڭ ولەڭى تىم تاياز، قۇرعاق سوزدەن اسپاعانىن تالاي كورىپ ءجۇرمىز، ال كەيدە ايتار ويى بار، ۇشقىر يدەيالارى بار كەي ولەڭدەردىڭ ۇيقاسى ولقىلاۋ كەلىپ جاتاتىنى دا قىزىق. جوعارىدا ايتىلعان جاڭا ولەڭ مەن ءداستۇرلى ولەڭنىڭ اراسىنداعى تالاستىڭ ءبىر ۇشى وسىنداي جايتكە دە كەلەتىن سىڭايلى. جاڭا ولەڭ - وسى ۇيقاستى قالىپتى بۇزىپ، ويىنىڭ مايەگى بارلارعا ەركىندىك بەرەيىك دەگەندى قۋاتتاسا، ءداستۇرلى ولەڭدى قورعاۋشىلار ۇيقاستى قاشاندا باستى ورىنعا قويىپ كەلگەن. بۇلاردىڭ قايسىسى دۇرىس ەكەنىنە بىردەن تورەلىك ايتۋ قيىن، قايسىسى ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ نازارىنا ىلىنە جاتاتىنىن ەشكىم دە بولجاپ بىلمەيتىندىگىنەن، بىردەن مىناۋى دۇرىس دەپ شەشىم ايتۋ قيىننىڭ قيىنى، بىزشە ءارقايسىنىڭ ءوز ارتىقشىلىعى بار، سۇلۋ وي مەن سۇلۋ ءسوزءوز جاراسىمىن تاۋىپ، ءوزارا ۇندەسىپ جاتسا وقىرماندى ءتىپتى دە ءلازاتقا بولەيتىن بولار دەيتىن وي دا جوق ەمەس.

مەيلى قالاي قارسىلىق بولسا دا، از ساندى ادامداردىڭ قۋاتتاۋىمەن جانە وعان ەرۋشىلەردىڭ ءار داۋىردە شىعىپ وتىرۋىمەن جاڭا پوەزيا بۇگىنگە جەتتى، ال بۇعان قارسى تۇرۋشىلاردىڭ سانى بۇرىنعىدان ازايعانىمەن باسەيگەنى جوق. پوەزيا دامىدى نەمەسە قۇلدىراۋعا بەتالدى دەيتىن ايتىلىم ءالى دە ءيت جىعىسپەن كەلەدى.

  جاڭا پوەزيانىڭ بۇگىنى

4-مامىر قوزعالىسىنان كەيىن، حۋ شى، حۋاڭ زۇنشيانداردىڭ باستاۋىمەن جول تارتقان جاڭا پوەزيا كەيىن كەلە ءتۇرلى اعىمدارعا سالالانىپ، جازىلىپ، زەرتتەلىپ جاتتى. جي شيان «جاڭا ۇلى قۇرلىق پوەزياسى» جۋرنالىندا جاڭا پوەزيانى جاڭاشىلىقتى دارىپتەگەن پوەزيا دەپ الادى دا، ونى ءتورت كەزەڭگە بولەدى. ولار: حۋ شى باستاعان بايحۋاۋىن ءداۋىرى؛ شۇ جىموۋ باستاعان ولشەمدى ولەڭ ءداۋىرى؛ داي ۋاڭشۋ باستاعان ەركىن پوەزيا ءداۋىرى؛ جانە جي شيان ءوزى باستاعان جاڭا زامان پوەزياسى ءداۋىرى. ارينە، جي شياننىڭ ولشەمى بۇكىل جاڭا پوەزيانىڭ ولشەمى بولا قويمايدى، ودان وزگەدە زەرتتەرمەندەر، كول بويى اعىمى، جاڭا اي اعىمى، شىلدە اعىمى، توعىز جاپىراق اعىمى ت.ب. اعىمدارعا ءبولىپ زەردەلەدى، ۇلگىسىنە قاراي، مازمۇنىنا قاراي، ۇزىن-قىسقالىعىنا قاراي دەپ سان ءتۇرلى ولشەمدەرگە سالىپ مىڭداعان ەڭبەكتەر جازىلدى قازىرگە دەيىن. ءبىر اقيقات - قازىرگى كەزدە ءداستۇرلى پوەزيانى گازەت، جۋرنال بەتىنەن كورە دە المايسىز. ءداستۇرلى پوەزيا ۇلگىسىمەن ولەڭ جازاتىن اقىندار دا جوقتىڭ قاسى. جاڭا پوەزيانىڭ جارىق كورۋى 1920-جىلداردان باستاۋ الاتىنىن ايتىپ وتتىك. ارينە، ول ءسات بۇرشىك جارۋ مەزگىلى بولعاندىقتان ءالسىز تۇستارى كوپ بولاتىنى دا بەلگىلى، سوعان قاراماستان وسىدان سوڭعى ءار ون جىل سايىن جۇرتتىڭ قارسى پىكىرى اراسىندا جاڭاشا پوەزيا سالالانىپ، اقىنداردىڭ قاتارى مولايىپ، وركەن جايا باستاپتى، 1940-جىلعا كەلگەندە ارناۋلى «جۇڭگو جاڭا پوەزياسى» دەگەن جۋرنال دا شىعادى. 1950-جىلداردان كەيىنگى ءبىراز مەزەتتە زيالىلاردىڭ تومەنگە ءتۇسۋى، زيالىلاردى تۇقىرتۋ قاتارلى ءتۇرلى دۇرمەكتەرمەن ادەبيەت پەن مادەنيەت ون جىلدان استام توقىراۋعا ۇشىراعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. 1970-جىلداردان كەيىن جاڭا پوەزيا قايتا قانات قاقتى، ءارى بۇگىنگى ساتتە جۇڭگو پوەزياسىنىڭ وسىزامانعى ەڭ وزىق ۇلگىسى دەلىنەتىن «كۇڭگىرت پوەزيا» جارىققا كەلدى. 1979-جىلى 3-ايدا، «پوەزيا» جۋرنالى بەيداۋدىڭ «جاۋاپ» اتتى ولەڭىن باسادى. مىنە وسى ولەڭ «كۇڭگىرت پوەزيانىڭ» ەڭ العاشقى تۋىندىسى ەسەپتى. كوپ وتپەي بەيداۋ ءوزى «بۇگىن» اتتى جۋرنال اشىپ، كۇڭگىرت پوەزيا جازاتىن اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنە جول اشادى، سونىمەن بۇل سالا قاۋىرت دامىپ قازىرگى پوەزياداعى ەڭ وركەندى القاپقا اينالدى. جۇڭگونىڭ قازىرگى اقىندارىنان كىمدەردى اتار ەدىڭىز دەسەڭىز، كەز كەلگەن وقىرمان وسى «كۇڭگىرت پوەزيانىڭ» ۋاكىلدىك اقىندارىنىڭ ءبىرازىن جىپكە تىزەدى. ارينە، كۇڭگىرت پوەزيا جاڭا پوەزياعا بۇكىلدەي ۋاكىلدىك ەتپەيدى، جاڭا پوەزيانىڭ وزگە دە كوپتەگەن اعىمدارى ءالى دە جازىلۋدا، كۇڭگىرت پوەزيا تەك وسى جاڭا پوەزيانىڭ تامىرىنان ءبولىنىپ شىعىپ ءوز الدىنا وركەن جايعان ءبىر سالا عانا. ال مۇنى نەگە جەكەشە اتاپ وتىر دەسەڭىز، قازىرگى جۇڭگو پوەزياسىندا اقىنداردىڭ وسىمەن ولشەنىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ. دەگەنمەن «قازىرگى جاڭا پوەزيانىڭ شالقىمادان قانداي پارقى بار؟»، «كۇڭگىرت بولسا بولدى تەرەڭ ەسەپتەلگەنى مە؟» دەيتىن كۇدىك تولى سۇراقتار ءالى دە ۇزدىكسىز قويىلۋدا، ونىڭ ۇستىنە بارعان سايىن ۇدەپ بارادى. ءبىراق، كوز جەتەتىن ءبىر ماسەلە، قانداي دا ءبىر قارسىلىق پىكىر، ءداۋىردىڭ العا باسۋىنىڭ الدىن توسا المايدى ەكەن. پوەزيا دا سولاي، دامىپ بارا ما، قاي باعىتقا بارا جاتىر، بۇل باعىتى دۇرىس پا دەگەن سۇراققا ءبىز دە اقىن سۇن ۋىنبو مەن اقىن يانشىنىڭ جاۋابى بويىنشا «بىردەڭە دەۋ قيىن» دەپ ايتۋدى ءجون كوردىك.

جاۋاپتى رەداكتور: بەردىقان مۇراتقان ۇلى