شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ تەڭدىك ۇقىق - مۇددەسىنىڭ زاڭمەن جونگە سالۋ قامتاماسىزدىعى

  دۋان ياڭۋي

  پارتيا 19 - قۇرىلتايىنىڭ بايانداماسىندا مىنالار العا قويىلدى: مەملەكەتتى جاپپاي زاڭمەن جونگە سالۋ − مەملەكەتتى جونگە سالۋداعى تەرەڭ توڭكەرىس، زاڭمەن جونگە سالۋدى قاتاڭ جۇرگىزۋگە، عىلمي جولمەن زاڭ شىعارۋدى ىلگەرىلەتۋگە، زاڭدى قاتاڭ اتقارۋعا، ءادىليادا ءادىل بولۋعا، جالپى حالىقتىڭ زاڭعا بويسۇنۋىنا، ءسوز جوق، تاباندى بولۋ كەرەك. نەگىزگى زاڭ مەن زاڭدار بارىنەن جوعارى تۇراتىن، زاڭ الدىندا بارلىق ادامنىڭ تەرەزەسى تەڭ بولاتىن زاڭمەن جونگە سالۋ ۇستانىمىن ورناتۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ ۇلت قىزمەتى امالياتىندا ءار ۇلتتىڭ زاڭ الدىندا تۇگەلدەي تەرەزەسى تەڭ دەگەنگە تاباندى بولۋ، زاڭمەن جونگە سالۋ ارقىلى ۇلتتار ىنتىماعىن قامتاماسىز ەتۋ ءارى قۇندى تاجىريبە، ءارى ۇلت ىستەرىن جونگە سالۋ جۇيەسى مەن جونگە سالۋ قابىلەتىنىڭ وسىزاماندانۋىن جوعارىلاتۋداعى تيەسىلى بورىش. تاياۋدا، مەملەكەتتىك كەڭەس اقپارات كەڭسەسى «شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ تەڭدىك ۇقىق - مۇددەسىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى» اق تىستى كىتابىندا شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ نەگىزگى زاڭنىڭ، زاڭداردىڭ قاتىستى بەلگىلەمەلەرىن دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، ءار ۇلتتىڭ تەڭدىك ۇقىق - مۇددەسىنىڭ زاڭمەن جونگە سالۋ قامتاماسىزدىعىن جۇزەگە اسىرعاندىعىن تولىق ايگىلەدى.

  زاڭمەن جونگە سالۋ قامتاماسىزدىعى جۇيەسىن قۇردى، كەمەلدەندىردى. شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق وڭىرلىك اۆتونوميا زاڭىنىڭ» قاتىستى بەلگىلەمەلەرىن قاتاڭ دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، جەرگىلىكتى زاڭ ەرەجە، ەرەجە جاساپ، ۇلت تەڭدىگى ۇقىق - مۇددەسىن ناقتى، ەگجەي - تەگجەيلى تياناقتاندىردى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ اۋدان دارەجەلىدەن تومەنگى حالىق قۇرىلتايى ۋاكىلدەرىن تىكە سايلاۋدى اتقارۋ ناقتى ەرەجەسى» ءار ۇلتتىڭ كانديداتتارى ءوز ۇلتى اراسىنان پارىقتى سايلاناتىندىعىن بەلگىلەپ، ءار ۇلتتىڭ، اسىرەسە، جان سانى ءبىرشاما از ۇلتتاردىڭ ساياسي ۇقىق - مۇددەسىن جاسامپازدىقپەن قامتاماسىز ەتتى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ <جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قالا تۇرعىندار كوميتەتى ۇيىمدىق زاڭىن> اتقارۋ ءادىسى»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ <جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قىستاق تۇرعىندار كوميتەتى ۇيىمدىق زاڭىن> اتقارۋ ءادىسى»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ قىستاق تۇرعىندار كوميتەتىنىڭ سايلاۋ ءادىسى» شينجياڭنىڭ نەگىزگى ساتى دەموكراتيالىق ۇقىعىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ونان ارى زاڭمەن جونگە سالۋ قامتاماسىزدىعىن ازىرلەدى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ <جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ جۇمىستانۋدى جەبەۋ زاڭىن> اتقارۋ ءادىسى» ەكونوميكالىق دامۋ، قازىنا قامتاماسىزدىعى، سالىق تيىمدىلىگى، فينانستىق قولداۋ، يكەمدى جۇمىستاندىرۋدى قولداۋ، قيىنشىلىعى بار قاۋىمنىڭ جۇمىستانۋىنا كومەكتەسۋ سياقتى جاقتاردا جۇيەلى ورنالاستىرۋ جاساپ، ءار ۇلتتى ەكونوميكالىق دامۋ ۇقىعىنان تەڭ تۇرعىدا يگىلىكتەندىردى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىن قورعاۋ ەرەجەسى»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ۇيعۇر مۇقامى كوركەمونەرىن قورعاۋ ەرەجەسى» شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ تاڭداۋلى ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ جالعاستىرىلۋىنا، قورعالۋىنا قامتاماسىزدىق ازىرلەدى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ءتىل - جازۋ قىزمەت ەرەجەسى» ءار ۇلتتىڭ ءتىل - جازۋ تەڭدىگى پرينسيبىنە تاباندى بولىپ، از ۇلت بۇقاراسىنىڭ ءوز ۇلت ءتىل - جازۋىن قولدانۋ ۇقىق - مۇددەسىنە تولىق قۇرمەت ەتتى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ وڭتۇستىك شينجياڭ وڭىرىندە تولىق ورتا ساتىسىنداعى وقۋ - اعارتۋدى جالپىلاستىرۋ ەرەجەسى» بۇكىل ەل بويىنشا تولىق ورتا ساتىسىنداعى مىندەتتى وقۋ - اعارتۋدى الدىمەن اتقارىپ، وقۋ - اعارتۋدىڭ دامۋ جەتىستىكتەرىنىڭ ءار ۇلت بۇقاراسىنا اناعۇرلىم كوپ، اناعۇرلىم ءادىل تۇردە يگىلىك جەتكىزۋىن ۇزدىكسىز جەبەدى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ءدىن ىستەرى ەرەجەسى» ءار ۇلت حالقىنىڭ ءدىني سەنىم ەركىندىگى ۇقىق - مۇددەسىنە تولىق قۇرمەت ەتىپ جانە ونى قامتاماسىز ەتىپ، دىنگە سەنەتىن بۇقارانىڭ قالىپتى ءدىني قاجەتىن قاناعاتتاندىردى.

  زاڭمەن جونگە سالۋ ۇگىت تاربيەسىن جۇيەلى ورىستەتتى. ۇقىق - مۇددە مەن بورىش بىردەيلىككە يە، ءارقانداي ازامات نەگىزگى زاڭدا، زاڭداردا بەلگىلەنگەن ۇقىقتان يگىلىكتەنەدى، سونىمەن بىرگە، ءسوز جوق، نەگىزگى زاڭدا، زاڭداردا بەلگىلەنگەن بورىشتى اتقارادى. ۇقىق - مۇددە مەن بورىشتىڭ بىردەيلىگى ءارى ۇلتتار تەڭدىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تابيعي تالابى، مەيلى قايسى ۇلت بولسىن، مەيلى قانداي سەنىم بولسىن، بارلىعىنىڭ نەگىزگى زاڭنان، زاڭداردان اسىپ تۇسەتىن ەرەكشە ۇقىعى بولمايدى، ەركىندىك پەن ۇقىق - مۇددەنى جۇرگىزۋمەن قاتار، مەملەكەتتىڭ، قوعامنىڭ، كوللەكتيۆتىڭ مۇددەسىنە جانە باسقا دا ازاماتتاردىڭ ەركىندىگى مەن ۇقىق - مۇددەسىنە زيان جەتكىزۋگە بولمايدى. ءبىر مەزگىلدە شەكارا ءىشى - سىرتىنداعى ”ءۇش ءتۇرلى كۇش“ ءوزارا استاسىپ، ۇلت، ءدىن تونىن جامىلىپ، بۇقارانىڭ جاي ۇلت، ءدىن سەزىمىنەن پايدالانىپ، ءدىني ۇشقارىلىق يدەياسىن ورشەلەنە تاراتىپ، ۇلتتىق وشپەندىلىك پەن ۇلتتىق كەمسىتۋگە جەلىكتىرىپ، زورلىقتى كۇشتى دارىپتەپ، شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ تەڭدىك ۇقىق - مۇددەسىنە اۋىر دارەجەدە زيان جەتكىزدى. شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى باتىل شارا قولدانىپ، نەگىزگى زاڭ مەن زاڭدار، زاڭ ەرەجەلەر بويىنشا زاڭمەن جونگە سالۋ ۇگىت تاربيەسىن بەلسەنە ورىستەتتى، ءار ۇلت بۇقاراسى ۇقىق - مۇددە، بورىش جونىندەگى تانىمدى كۇشەيتىپ، ۇقىق - مۇددەدەن تەڭ يگىلىكتەنۋ، ازاماتتىق بورىشتى اتقارۋ كوزقاراسىن ورناتىپ، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭىنا، زاڭدارىنا سانالى تۇردە بويسۇنىپ، نەگىزگى زاڭدا، زاڭداردا بەرىلگەن ۇقىق - مۇددە مەن بورىشقا ساي ءىس جۇرگىزدى. كەزەك−تە شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىندا ءدىني ۇشقارىلىقتىڭ سىنالاپ كىرۋى ءونىمدى تەجەلدى، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ زاڭدا جول بەرىلگەن كولەم ىشىندە ءوزىنىڭ ەركى بويىنشا ەركىن ارەكەتتەنۋىنە، ءوز الدىنا كاسىپ تاڭداۋىنا، ەمىن - ەركىن تۇرمىس كەشىرۋىنە بولادى، قانداي جەرگە بارسا دا، قانداي قىزمەت ىستەسە دە، قانداي تۇرمىس كەشىرسە دە باسقالاردىڭ كيلىگۋىنە جانە شەكتەۋىنە ۇشىرامادى، ءار ۇلتتىڭ تەڭدىك ۇقىق - مۇددەسى شىنايى قامتاماسىز ەتىلدى.

  زاڭعا قايشى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە زاڭ بويىنشا سوققى بەردى. ۇلت تەڭدىگى ۇقىق - مۇددەسىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن جالپى بەتتىك جۇزەگە اسىرۋ بەلسەنە ىسكەرلىك كورسەتۋ ارقىلى ۇلت تەڭدىگى ۇقىق - مۇددەسىن ساياسي، ەكونوميكا، مادەنيەت، قوعام سياقتى سالالارعا ساباقتاستىرۋدى قاجەت ەتىپ قويماي، ۇلت تەڭدىگى ۇقىق - مۇددەسىن بۇلدىرەتىن زاڭعا قايشى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە زاڭ بويىنشا سوققى بەرۋدى دە قاجەت ەتەدى. ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ نەگىزگى ادامدىق ۇقىعىنا قول سۇعاتىن، الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىككە زيان جەتكىزەتىن بارلىق زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك ارەكەتتەرىنە، ۇشقارىلىقتان پايدالانىپ زاڭنىڭ اتقارىلۋىن ءبۇلدىرۋ، ۇلتتىق وشپەندىلىك پەن ۇلتتىق كەمسىتۋگە جەلىكتىرۋ، ازاماتتاردى ءدىني سەنىم ەركىندىگىنەن زاڭسىز ماقرۇم ەتۋ، از ۇلتتاردىڭ سالت - ساناسىنا، عۇرىپ - ادەتىنە سۇعاناقتىق جاساۋ سياقتى ۇلتتىڭ تەڭدىگىنە سۇعاناقتىق جاسايتىن زاڭعا قايشى قىلمىستىق ارەكەتتەرگە قاراتا، شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر ارىز - شاعىم زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭى»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ <جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭىن> اتقارۋ ءادىسى»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ۇشقارىلىقتى الاستاۋ ەرەجەسى» سياقتى زاڭدار، زاڭ ەرەجەلەر بويىنشا سوققى بەردى. شينجياڭدا ءۇرتىس 4 جىلدان استام ۋاقىت زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك دەلوسى (وقيعاسى) تۋىلمادى، ءار ۇلتتىڭ تەڭدىك ۇقىق - مۇددەسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا پارمەندى نەگىز ازىرلەدى.

  حالىقتى وزەك ەتۋگە تاباندى بولۋ − مەملەكەتتى زاڭمەن جونگە سالۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋدىڭ كۇش قاينارى. شينجياڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىن زاڭ بويىنشا ورىستەتىپ، زاڭ الدىندا بارلىق ادامنىڭ تەرەزەسى تەڭ بولۋعا تاباندى بولىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ نەگىزگى زاڭدا، زاڭداردا بەرىلگەن ءتۇرلى ۇقىق - مۇددەدەن تولىق يگىلىكتەنۋىن ەڭ جوعارى شەكتە قامتاماسىز ەتىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ كەڭ كولەمدە قولداۋى مەن باتىل جاقتاۋىنا قول جەتكىزدى.

  (اۆتور باتىس سولتۇستىك ساياسي - زاڭ داشۋەسى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭ عىلىمى شۋەيۋانىنىڭ لەكتورى)

  (7 - ايدىڭ 16 - كۇنگى «حالىق گازەتىندە» باسىلعان)

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى