اتا مەكەنىنە قايتا ورالعان كەرقۇلاندى قورعادى

  قارامايلى تۇياقتى جابايى حايۋاناتتار جاراتىلىستىق قورىعى كەرقۇلان، شىكىنقۇلان، قاراقۇيرىق قاتارلى كوپتەگەن باعالى تۇياقتى جابايى حايۋانات پەن ولاردىڭ مەكەنىن قورعاۋدى نەگىز ەتكەن جابايى حايۋاناتتار جاراتىلىستىق قورىق رايونى. بۇل قورىقتا كەرقۇلان قاتارلى مەملەكەتتىك 1 ـ دارەجەلى قورعالاتىن 9 ءتۇرلى حايۋانات، قاراقۇيرىق قاتارلى مەملەكەتتىك 2 ـ دارەجەلى قورعالاتىن 29 ءتۇرلى حايۋانات بار. ەلىمىزدەگى تەڭىز دەڭگەيىنەن تومەن ءشولدى وڭىردەگى ساناۋلى عانا تۇياقتى جابايى حايۋاناتتار جاراتىلىستىق قورىعى ەسەپتەلەدى.

  بۇل 6 ـ ايدىڭ 3 ـ كۇنى شينجياڭنىڭ قارامايلى تاۋى تۇياقتى جابايى حايۋاناتتار جاراتىلىستىق قورىعىنان تۇسىرىلگەن كەرقۇلاننىڭ سۋرەتى.

  شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى جاڭ شياۋلۇڭ، چۇي يانحان

  اسپاندا تەڭگەدەي بۇلت جوق، كۇن شىلىڭگىر ىستىق. مىنە، بۇل قارامايلى تاۋىنىڭ ماۋسىم ايى.

  اق ءتۇستى پيكا بۇرىنعىسىنداي شينجياڭنىڭ قارامايلى تاۋى تۇياقتى جابايى حايۋاناتتار جاراتىلىستىق قورىعىندا (قىسقاشا قارامايلى جاراتىلىستىق قورىعى دەلىنەدى) جۇيتكىپ كەلەدى.

  ـــ انەۋ بيىك توبەشىككە قاراي تارت ـ دەدى شوفەردىڭ قاسىندا وتىرعان قۇلاندى باقىلاۋ ـ تەكسەرۋ 3 ادامدىق گرۋپپانىڭ باستىعى ادەبيەت (ادەن). ونىڭ تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەندە كەرقۇلان توبەشىككە شىعىپ جۋساۋدى ۇناتادى ەكەن. بۇيرىقتى ەستىگەن پيكانىڭ شوفەرى ەرجان قاقارمان ۇلى 3 ـ حوتقا سالىپ، ماي تەپكىنى باستى.

  توبەشىكتىڭ جان ـ جاعى قۋمەديان دالا، 500 مەتر الىستاعى تاۋ باسىندا جالعىز قۇلاننىڭ جارتى دەنەسى كولبەڭدەيدى. ارتقى قاتاردا وتىرعان مۇقامەت بورانقان ۇلى اۆتوكولىكتەن ءتۇسىپ، سومكاسىنان داپتەرى مەن GPS ىن الىپ شىعىپ، كەرقۇلاننىڭ بايقالعان ۋاقىتى، ورنى، وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ جاعدايى قاتارلى 7 دە 8 ءتۇرلى ساندى مالىمەتتى ەستەلىككە الدى.

  ▲ سۋرەتتە: 2 قاراقۇيرىق شينجياڭنىڭ قارامايلى تاۋى تۇياقتى جابايى حايۋاناتتار قورىعىندا جان ـ جاعىنا قاراپ ەلەڭدەۋدە (سۋرەت 6 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنى تارتىلدى).

  جۇڭعار ويپاتىنىڭ شىعىس جيەگىندەگى اۋماعى 10 مىڭ شارشى كيلومەتردەن اساتىن قارامايلى جاراتىلىستىق قورىعىندا شىكىنقۇلان، قاراقۇيرىق قاتارلى سيرەك كەزدەسەتىن باعالى جابايى حايۋانات تىرشىلىك ەتەدى. وسى ارادان ءبىر مەزەت جوعالىپ قايتا ورالعان كەرقۇلان قورىقتىڭ ءتۇيىندى قورعاۋ وبيەكتىسى سانالادى. كەرقۇلان 60 ميلليون جىلدىق بىرتىندەپ دامۋ تاريحىنا يە، دۇنيە جۇزىندەگى بىردەن ـ ءبىر جابايى جىلقى تۇقىمى، دۇنيە جۇزىندە 2000 نان استامى عانا بار.

  1985 ـ جىلدان بەرى، ەلىمىز شەتەلدەن ارت ـ ارتىنان كەرقۇلان اكەلىپ ءوسىردى. 2001 ـ جىلى شينجياڭ قارامايلى جاراتىلىستىق قورىعىندا 27 كەرقۇلاندى ۇلى تابيعات قۇشاعىنا قويا بەرۋ سىناعى ءجۇرىلىپ، كەرقۇلان اتا مەكەنى ـــ جۇڭعار ويپاتىنا قايتا ورالدى. وسىدان كەيىن باقىلاۋ ـ تەكسەرۋشىلەر بۇل جانۋاردى جىل سايىن باقىلاپ، ونىڭ تاعىلانۋ بارىسىن زەرتتەۋدى ماڭىزدى ماتەريالمەن قامدادى.

  قورىقتىڭ باتىس وڭتۇستىگىنە ىرگە تەپكەن ءشومىشباي قۇلان باقىلاۋ پۋنكتى باقىلاۋشى قىزمەتكەرلەردىڭ تۇراعى، بۇل ءارى قورعاۋ پۋنكتى. قىزمەتكەرلەر كۇندەلىكتى باقىلاۋدان سىرت، قىستا ءشوپ شاشىپ، جازدا سۋ تولىقتايدى، كەيدە ىندەتكە شالدىققان، جارالانعان جابايى حايۋاناتتاردى وسىندا اكەلىپ ەمدەيدى.

  قىزمەت ىستەگەن 7 جىلدا 7 ۇلكەن باقىلاۋ مالىمەتىن جانە ءبىر توپ قورعاپ ـ باسقارۋ ەستەلىگىن جازعان مۇقامەت بىلاي دەدى: قۇتقارعان كەرقۇلان قۇلىنىن العاش تابيعاتقا قويا بەرگەنىمىزدە تانىلادى، ءبىر جىلدان كەيىن تانىلمايدى، رەڭى، دەنە ءپىشىنى وزگەرىپ كەتەدى.

  ▲سۋرەتتە: ۇزىن سيراقتى قىزعىش شينجياڭنىڭ قارامايلى تاۋى تۇياقتى جابايى حايۋاناتتار جاراتىلىستىق قورىعىنداعى سۋ قاينارىنان ازىقتىق ىزدەۋدە (سۋرەت 6 ـ ايدىڭ 1 ـ كۇنى تارتىلدى).

  بىلتىر جىل سوڭىندا قورىقتاعى كەرقۇلاننىڭ سانى 240 قا جەتتى.

  39 جاستاعى ادەبيەت باقىلاۋ ـ تەكسەرۋ پۋنكتىندە 15 جىل قىزمەت ىستەدى. ەكى قىزى وعان: جىل بويى ۇيگە قايتپايسىز، ءار كۇنى كەرقۇلانعا ىلەسىپ، بىزدەن دە ”جاتىرقايتىن بولدىڭىز“ ـ دەيدى قالجىڭداپ.

  باقىلاۋشىلاردىڭ كىرىسى جوعارى ەمەس. وسىناۋ يەندەگى باقىلاۋ پۋنكتىندە 10 جىل تۇرعان ەرجان ”ءار ايدا 2 قوراپ تەمەكى تارتادى“، قالعان ەڭبەكاقىسىن تۇگەلدەي 400 كيلومەتر شالعايداعى ايەلى مەن قىزىنا بەرەدى. بىرەۋلەر جالعىزدىققا توزە الماعاندىقتان، باقىلاۋ پۋنكتىنەن كەتىپ قالدى.

  بالا جاسىنان قالادا وسكەن ءارى قولىندا حايۋانات مەديتسيناسىنان تولىق كۋرس تاۋىسقان ديپلومى بار مۇقامەت بىلاي دەدى: بۇل ارادان كەتۋدى كوپ ويلاعام، ءبىراق، قورىقتاعى حايۋاناتتىڭ بارعان سايىن كوبەيگەنىن كورگەندە كەتۋگە قيماي قالامىن.

  جىل باسىنان بەرى، كەرقۇلاندى باقىلاۋشىلار قورىقتان جاڭادان تۋعان 14 قۇلىندى كورىپ ەستەلىككە الدى. سونىمەن، شينجياڭداعى كەرقۇلاننىڭ سانى 400 دەن استى.

 

  ▲سۋرەتتە: ءبىر ءۇيىر شىكىنقۇلان شينجياڭ قارامايلى تاۋى تۇياقتى جابايى حايۋاناتتار قورىعىندا جۇيتكىپ بارادى (سۋرەت 6 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى ۇشقىشسىز ۇشاقپەن تارتىلدى).

  ـــ بۇل دا ءبىر كاسىپ، باسىن باستاعان ەكەنبىز، اياعىنا دەيىن شىعارايىق ـ دەدى دە ادەبيەت ءدۇربىنى جيناپ، كولىك ىشىنە كىردى.

  كەشكى ساعات 9 دان وتكەندە كەشكى شاپاقتىڭ نۇرى قارامايلىداعى قىزىل جارتاستارعاٴتۇسىپ، بايتاق جەردى قىزىل تۇسكە بولەدى. قايىققا ۇقساعان پيكا باقىلاۋ ـ تەكسەرۋ ءتۇيىنىن بەتكە الىپ تارتىپ كەتتى...

  (شينحۋا اگەنتتىگىنەن الىندى)

  سۋرەتتەردى تارتقان شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى ديڭ لەي

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى