ەكولوگيانى ماڭداي الدى ورىنعا قويىپ، جوعارى ساپالى دامۋدىڭ جاڭا كارتيناسىن سالدى

ايماقتىڭ لاستانۋدىڭ الدىن الۋ جانە جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىن ويداعىداي جۇرگىزۋدىڭ جەڭىسىنە قول جەتكىزۋ جونىندە

  التاي گازەتىنىڭ ءتىلشىسى دۋ پىڭفي.

جاقىنعى جىلداردان بەرى، ايماعىمىز توپىراقتى جان ـ جاقتىلى وڭاۋ، كەن ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى تاۋ، سۋ، ورمان ، اتىز، كول، جايلىم ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ نىسانىن اتقارۋ ارقىلى ”ساياحات كاسىبىن نەگىزگى تۇلعا ەتىپ، 1 ـ كاسىپتى جەتەلەۋ، 2 ـ كاسىپتى سۇيەمەلدەۋ“ دامۋ جۇلگەسىن كۇش سالا قۇرىپ، ”ءۇشتى اشپاۋ“ ەكولوگيانى قورعاۋ ەڭ تومەنگى شەگىن قاتاڭ قورعاپ، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن بار كۇشپەن جەبەپ، لاستانۋدىڭ الدىن الۋ جانە جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىن ويداعىداي جۇرگىزۋدىڭ جەڭىسىنە قول جەتكىزدى.

  لاستانۋدىڭ الدىن الىپ سۋى ءمولدىر، اسپانى كوگىلدىر تاماشا ەكولوگيا جاراتتى

  ايماق ەكولوگيانى الدىڭعى ورىنعا قويۋ، جاسىل ءتۇستى دامۋدى باعدار ەتۋدە تاباندى بولىپ، ”كوگىلدىر اسپان، ءمولدىر سۋ، قۇنارلى توپىراق“ سىندى 3 ۇلكەن قورعاۋ شايقاسىن ارقاۋ ەتىپ، لاستانۋدان ساقتانۋ جانە جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىن باتىل ويداعىداي جۇرگىزدى، ايماقتاعى ءارقايسى اۋدان، قالانىڭ (كورىنىس رايونىنىڭ) ەكولوگيالىق ورتاسى ۇزدىكسىز جاقسارىپ، ويداعىداي قورعالدى.

  ايماق «التاي ايماعىنىڭ كوگىلدىر اسپاندى قورعاۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە جەتۋدىڭ 3 جىلدىق ارەكەت جوسپارىن (2018 ـ جىلدان 2020 ـ جىلعا دەيىن)» قاتاڭ تياناقتاندىرىپ، قىزمەت جاۋاپكەرلىگىن شىڭدادى. ”بىتىراڭقى، بىلىققان، لاستانعان“ كاسىپورىننان 33 ىن تۇراقتاندىرىپ، 2020 ـ جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تۇگەلدەي رەتكە سالىپ تۇزەتىپ بولادى؛ وتكەن جىلى التاي ايماعىنىڭ اۋا ساپاسى باستان ـ اياق ەلىمىز بويىنشا الدىڭعى قاتاردا بولىپ، جۇڭگوداعى قونىستانۋعا ەڭ جايلى رايونداردىڭ بىرىنە اينالدى؛ 2019 ـ جىلى التاي قالاسى اۋاسىنىڭ ساپالى كۇن سانى سالىستىرماسى 2018 ـ جىلدان %9 ارتتى؛ PM2.5 قويۋلىق سالىستىرماسى 2018 ـ جىلداعىدان %6 تومەندەپ، ساپالى، جاقسى بولۋ مولشەرىن %100 تى ساقتادى.ءمولدىر سۋدى قورعاۋ شايقاسىن كۇش سالا ويداعىداي جۇرگىزىپ، وزەن (كول) باستىعى ءتۇزىمىن قاتاڭ تياناقتاندىرىپ، شوعىرلى اۋىز سۋ قاينارى ورتاسىن قورعاۋ ارناۋلى قيمىلىن ورىستەتتى، وزەن، كول لاس سۋدى ىعىستىرۋ اۋزىن شوعىرلى رەتكە سالىپ وڭاپ، قالا، قالاشىق جانە باقشا رايوندارىنىڭ لاس سۋدى ءبىرجايلى ەتۋ دارەجەسى 1 ـ دارەجەلى A ىعىستىرۋ ولشەمىنە جەتىپ، ايماق، اۋدان، اۋىل، قىستاق ءتورت دارەجەلى وزەن باستىعىنان 887 ىن ورنالاستىرىپ، 272 وزەن، 14 كولدىڭ ”ءبىر وزەندە (كولدە) ءبىر شارا بولۋ“ جوباسىن قۇراستىرىپ جاسادى؛ تۇتاس ايماقتاعى 7 شوعىرلى اۋىز سۋى سۋ قاينارى سۋ ساپاسىنىڭ ولشەمگە تولۋ مولشەرىن %100 تە ساقتاپ، 11 وزەننىڭ Ⅲ ـ I تۇردەگى ساپالى سۋ ساپاسى قيما بەتى % 100 تى يەلەدى.

  ايماقتىق ەكولوگيالىق ورتا مەكەمەسى پارتگرۋپپاسىنىڭ ورىنباسار شۋجيى، مەكەمە باستىعى جالىن قاجىكەن ۇلى بىلاي دەدى: 2020 ـ جىلى ايماق توپىراقتىڭ لاستانۋىن جونگە سالىپ، قالپىنا كەلتىرۋ قولدانىلمالى سىناق ءتۇيىنىن جالعاستى اتقارىپ، جالپى 39 ميلليون 80 مىڭ يۋان قارجى قوسىپ، توپىراقتىڭ لاستانۋىنان ساقتانۋ، جونگە سالۋ نىسانىنان 4 ىن اتقارىپ، توپىراقتىڭ لاستانۋىن جونگە سالىپ، قالپىنا كەلتىرۋدە كورنەكتى ناتيجەگە قول جەتكىزەدى. ايماقتىڭ توپىراعىنىڭ لاستانۋ ۋنيۆەرسالدىق كورسەتكىش دارەجەسى تازا (حاۋىپسىز)، توپىراقتىڭ 2 ـ دارەجەلى ولشەمىن قاناعاتتاندىرا الادى. ايماق ءبىر ميلليون 950 مىڭ يۋان قارجىنى قولعا كەلتىرىپ، ءتۇيىندى سالالار مەن كاسىپورىنداردىڭ جەردەن پايدالانعاندا توپىراقتىڭ لاستانۋ احۋالىن ۇزدىكسىز تەكسەرەدى.

  «جاسىل ءتۇس + كاسىپ» ارقىلى جوعارى ساپالى دامۋدى جەبەدى

  جاقىنعى جىلداردان بەرى، ايماق باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ”ءمولدىر سۋ، جاسىل تاۋ ـــ باعا جەتپەس بايلىق“ جاسىل ءتۇستى دامۋ ۇستانىمىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، وڭىرلىك بايلىق ورتاسىنىڭ كوتەرىمدىلىك قۋاتىنا ۇيلەسەتىن كاسىپ ورنالاستىرىلىمىن ۇزدىكسىز ساپالىلاندىرىپ، ەرتىس وزەنى، ۇلىڭگىر وزەنى قاتارلى الاپتاعى قاتىستى كاسىپورىنداردىڭ ەكولوگيالىق فۋنكتسياسىنا ۇيلەسپەيتىن كاسىپ ورنالاستىرىلىمىن، كولەمىن جانە قۇرىلىمىن تەڭشەدى.

  ايماق اسىپ قالعان ءوندىرىس قۋاتىن جويۋ جانە مەشەۋ ءوندىرىس قۋاتىن قاتاردان قالدىرۋ تەبىنىن ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، جيىنى 179 شارشى مەتر كەلەتىن تەمىر قورىتۋ دومنا پەشىنەن ەكەۋىن بۇزىپ، 500 مىڭ توننالىق بولات قورىتۋ ءوندىرىس قۋاتى مەن 1500 كيلوۆاتتىق شاعىن وت ەلەكتر اگراگاتىنان بىرەۋىن قاتاردان قالدىردى. 1.5 توننا ورتاشا جيىلىكتى پەشتەن بىرەۋىن بۇزىپ، جىلىنا 200 مىڭ توننا سەمەنت وندىرەتىن بىر جابدىقتى توقتاتتى. قاتىستى تاراۋلارمەن سەلبەسىپ، 3 كومىر كەنىن قاتاردان قالدىرۋ قىزمەتىن تىڭعىلىقتى ىستەپ، جىلىنا 170 مىڭ توننا مەشەۋ ءوندىرىس قۋاتىن قاتاردان قالدىردى.”13 ـ بەسجىلدىق“ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ جوباسىنا نەگىزدەلىپ، التاي قالاسىنىڭ يەلەيتىن جەر اۋماعى 15 مىڭ شارشى مەتر كەلەتىن سولتۇستىك رايون تازا ەنەرگيا ارقىلى جىلۋمەن قامداۋدان ۇلگى كورسەتۋ نىسانى 2019 ـ جىلى 1 ـ ايدىڭ 31 ـ كۇنى ىسكە قوسىلىپ، سولتۇستىك رايونداعى بىر ميلليون شارشى مەتر جەردى تازا ەنەرگيا ارقىلى جىلۋمەن قامدادى. 2020 ـ جىلى التاي قالاسىنىڭ وڭتۇستىك رايونىنداعى جيىنى 320 ميلليون يۋان قارجى قوسىلعان جىلۋ قاينارى ءتۇيىنىن كەڭەيتىپ سالدى (توك پارقازان) قازىر جىلۋمەن قامداۋ نىسانى سالىنۋ ۇستىندە، سالىنىپ بولعان سوڭ تازا ەنەرگيا ارقىلى جىلۋمەن قامداۋ اۋماعى بىر ميلليون 500 مىڭ شارشى مەترگە جەتەدى.ەرەكشەلىككە يە جاسىل ءتۇستى ابزال كاسىپتى دامىتىپ، «التاي ايماعىنىڭ وڭىرلىك ساياحاتتى دامىتۋ جوسپارىن» اتقارىپ، «التاي ايماعىنىڭ اۋىل ـ قىستاق ساياحاتىن دامىتۋ جوسپارىن» جاسادى. جاسىل ءتۇستى زاۆود جانە جاسىل ءتۇستى كەن قۇرىلىسىن جەبەدى. 2 سەمەنت ءوندىرۋ كاسىپورنى تازا ءوندىرىستى تەكسەرۋ قىزمەتىن ورىندادى. تاڭداۋلى كاسىپورىنداردىڭ جاسىل ءتۇستى دامۋىنا دەم بەرىپ، التاي ايماعى ۋاڭيۋان تۇيە سۇتى، التاي گىباۋ شايى جارنا شەكتى سەرىكتەستىگى، شينجياڭ حۇيحۋا شىرعاناق بيو تەحنيكا شەكتى سەرىكتەستىگى قاتارلى كاسىپورىندار جاسىل ءتۇستى ءوندىرۋ ورنى بولۋعا ءساتتى ءوتىنىش بەردى. مەملەكەت دارەجەلى جاسىل ءتۇستى كەن سىناق ءتۇيىندى رايونىنان 9 ىن، اۆتونوميالى رايون دارەجەلى جاسىل ءتۇستى كەننەن التاۋىن قۇردى.ەنەرگيا ۇنەمدەپ ورتانى قورعاۋ كاسىبىن بار كۇشپەن دامىتىپ، شىعىس جوڭعار جاڭا ەنەرگيا بازاسىنىڭ التاي ايماعىندا جاڭادان سالاتىن 350 كيلوۆاتتىق جەل ەلەكتر نىسانى مەن سايكەستى 220 كيلوۆولتتىق ەلەكتر جيناۋ پۋنكتى 2019 ـ جىلى قۇرىلىس باستاۋىن جەبەپ، بيىل التايدىڭ 750 كيلوۆولتتىق كەرنەۋ وزگەرتۋ ينجەرياسىمەن تەڭ قادامدا ىسكە قوسىلۋىنا كەپىلدىك ەتىپ، ەلەكترمەن جىلىتۋ نىسانىنان 5 ىن اتقارىپ، ”جاسىل ءتۇستى ەلەكتر كۇشى + تازا ەلەكتر كۇشى اۆتوموبيلىنەن ورتاق يگىلىكتەنۋ + ەلەكتر تولتىرۋ قۇرىلعىسى + جاڭا فورماداعى ۋنيۆەرسال ساياحاتتىڭ“ ۇلگىسىن جاراتتى.

  ەكولوگيانى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋدىڭ كوركەم كارتيناسىن سالدى

  2019 ـ جىلى التاي ايماعى تۇتاس شينجياڭ بويىنشا تۇڭعىش رەت تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، كول، جايلىم ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرياسى نىسانىن قولعا كەلتىرىپ اتقارعان ايماق. بۇگىنگى كۇنى ايماقتىڭ تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، كول، جايلىمدى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرياسى جاپپاي جۇرگىزىلىپ، 160 ءتۇرلى ينجەنەريا تۇگەلدەي قۇرىلىس باستاپ، ءبىر ميلليارد 550 ميلليون يۋان قارجى قوسىلدى.

 

  ايماق «كاسىپورىن + بازا + سەلبەستىك كووپەراتيۆ + ەگىنشى وتباسى» ۇلگىسىنەن پايدالانىپ، ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋ، جونگە سالۋدىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ورنىن ساۋلەلەندىردى، بۇقارانى تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، كول، جايلىم ينجەنەرياسى قۇرىلىسىنا ات سالىسۋعا جەتەلەپ، 2000 نان استام كەدەي وتباسىنىڭ كاسىپ جاراتىپ كىرىسىن ارتتىرۋىن جۇزەگە اسىردى. نىساننان پايدالانىپ 259 تىكەلەي كاسىپتەنۋ ورايىن، 858 جانامالاي كاسىپتەنۋ ورايىن جاراتتى.

  2019 ـ جىلى 4 ـ ايدان بەرى، ايماق جابىق كەندەرگە ىلگەرىندى ـ كەيىندى 4 رەت ناق مايداندا باقىلاۋ ـ تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، كەن ەكولوگيالىق ورتاسىن قالپىنا كەلتىرۋ، جونگە سالۋ قىزمەتىن ءبىر مايدان شايقاس رەتىندە قارادى. ايماقتىق تابيعي بايلىق مەكەمەسى پارتگرۋپپاسىنىڭ مۇشەسى، مەكەمەنىڭ ورىنباسار باستىعى ليۋ چىڭ بىلاي دەدى: 2020 ـ جىلى 4 ـ ايعا دەيىن ايماق 77 جابىلعان جانە ساياساتتىق جاقتان جابىلعان شاعىن كومىر كەنىن، قۇم ـ شاعىل، ساعىز توپىراق كەنىن قالپىنا كەلتىرۋ، جونگە سالۋ قىزمەتىن جاپپاي جەبەدى، قالپىنا كەلتىرۋ، جونگە سالۋ اۋماعى 6.71 شارشى كيلومەترگە جەتتى ءارى بەتالدى اشۋ، بەتالدى قازۋ قاتارلى زاڭعا قايشى ارەكەتتەرگە قاراتا تاراۋلاردىڭ بىرلەسىپ قيمىلداۋ مەحانيزمىن ىسكە قوستى.

  قازىرگە دەيىن 2019 ـ جىلى بۋىرشىن اۋدانى 3 ـ توپتاعى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنان ۇلگى كورسەتۋ اۋدانى بولىپ قۇرىلىپ، تۇتاس ايماق بويىنشا 2 اۋدان اۆتونوميالى رايوندىق ەكولوگيالىق اۋدان اتاعىن الدى؛ 3 اۋىل مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق اۋىل، قالاشىق اتاعىن السا، 20 اۋىل اۆتونوميالى رايوندىق ەكولوگيالىق اۋىل، قالاشىق اتاعىن الدى؛ بىر قىستاق مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق قىستاق اتاعىن السا، 144 قىستاق اۆتونوميالى رايوندىق ەكولوگيالى قىستاق اتاعىن الدى.

  اقپاراتتىق باعام

  ءمولدىر سۋ، جاسىل تاۋدى قورعاپ، ەكولوگيالى مەكەندى بىرلىكتە قۇرايىق2020 ـ جىل لاستانۋدىڭ الدىن الۋ، جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ سىرگە جيار جىلى، ايماق پارتيا 19 – قۇرىلتايى رۋحىن ۇزدىكسىز ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتىپ، ەكولوگيالىق ورتا ساپاسىن جاقسارتۋدى وزەك، ەكولوگيالىق ورتا حاۋىپ – قاتەرىنەن ساقتانۋ، مەڭگەرۋدى ەڭ تومەنگى شەك، جەرگىلىكتى ورىن پارتكومى مەن ۇكىمەتىنىڭ، سونداي – اق قاتىستى تاراۋلارىنىڭ جاۋاپكەرلىگىن شىڭداۋدى تۇيىن ەتىپ، لاستانۋدان ساقتانۋ، جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىن باتىلدىقپەن ويداعىداي جۇرگىزىپ، ءوندىرىسى دامىعان، تۇرمىسى باياشات، ەكولوگياسى تاماشا وركەنيەتتى دامۋ جولىنان جازباي، حالىق بۇقاراسىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاعا بولعان كەنەلۋ سەزىمىن، باقىت سەزىمىن، حاۋىپسىزدىك سەزىمىن ۇزدىكسىز كۇشەيتەدى.

  جاسىل ءتۇستى دامۋ جاڭا دامۋ يدەياسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى، ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تابيعي تالابى. ايماق باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسىن مۇقيات دايەكتىلەندىرىپ، «ءمولدىر سۋ، جاسىل تاۋ ـــ باعا جەتپەس بايلىق، قار – مۇزدىڭ ءوزى ـــ اسىل قازىنا» ۇستانىمىن بەرىك تىكتەپ، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ قىزمەتىنە بولعان ۇيىمدىق باسشىلىقتى جاپپاي كۇشەيتىپ، «ساياحات كاسىبىن نەگىزگى تۇلعا ەتىپ، ءبىرىنشى كاسىپتى جەتەلەۋ، ەكىنشى كاسىپتى سۇيەمەلدەۋدەي» دامۋ جۇلگەسىن كۇش سالا جاراتىپ، ساياحات كاسىبىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا دەمەۋ كورسەتەدى.ايماق تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، كول، جايلىم ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرياسىن ارقاۋ ەتىپ، اۋىل – قىستاق قونىس ورتاسىن جاقسارتىپ، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدان ۇلگى كورسەتۋ رايونى قۇرىلىسىن ارقاۋ ەتىپ، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدى جەبەپ، كۇشتى شوعىرلاندىرىپ كوگىلدىر اسپاندى، ءمولدىر سۋدى، قۇنارلى توپىراقتى قورعاۋ شايقاسىن، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ، اۋىل ـ قىستاقتىڭ لاستانۋىن جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىن كۇش سالا ويداعىداي جۇرگىزىپ، لاستانۋدان ساقتانۋ، جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىن ويداعىداي جۇرگىزۋ جۇيەسىن ورناتادى.

  ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ قىزمەتىنىڭ مىندەتى اۋىر، جولى ۇزاق، نازاردى قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق باس نىساناسىنا شوعىرلاندىرىپ، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ قىزمەتىن ناقتى قىزمەت، تىڭعىلىقتى ستيل ارقىلى بار كۇشپەن جەبەپ، لاستانۋدان ساقتانۋ، جونگە سالۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزىپ، اسپانى كوگىلدىر، تاۋى جاسىل، سۋى ءمولدىر كورىكتى التايدى قۇلشىنا قۇرىپ، شينجياڭ بويىنشا ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋداعى ۇلگى كورسەتۋ رايونىن قۇرۋ ءۇشىن تىنباي قۇلشىنۋىمىز كەرەك.

جاۋاپتى رەداكتور: اعاربەك ەگىس ۇلى