اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ونەگە

وتباسىنىڭ بالا تاربيەسىندەگى رولى

  

«ادامنىڭ ادامشىلىعى ـــ اقىل، عىلىم، جاقسى اتا، جاقسى انا، جاقسى قۇربى، جاقسى ۇستازدان بولادى» دەپ ايتىلعانداي وتباسى ــ بالانىڭ وسەتىن، العاشقى تاربيە الاتىن ورتاسى. ونىڭ بەدەلى بالاعا ايرىقشا ىقپال ەتەدى. سەبەبى، وتباسىندا بالانىڭ مىنەز-قۇلقى، ادەت-داعدىسى قالىپتاسادى. ال، وسى جانۇيا بەدەلىن تۇسىرەتىن ونداعى اتا-اجە، ءىنى-قارىنداس، اعايىننىڭ ۇنامسىز مىنەز- ۇلىقتارى بولىپ تابىلادى. ول قانداي مىنەزدەر؟ ەندەشە تومەنگە ءتۇسىپ تانىسا وتىرىڭىزدار.

  وزىمشىلدىك

  وتباسىنداعىلاردىڭ بالالارىن تەك قاتاڭ تۇردە بۇيىرىپ قانا جۇمىس ىستەتۋى، ولارمەن اقىلداسپاۋى، ونى دا ادام-اۋ دەپ ساناسپاۋى، ت.ب. جاعدايلاردا بالالاردىڭ ءوز بەتىنشە ويلاۋى، ءوز بەتىنشە پىكىر ايتۋى كەمشىن بولىپ جاتادى.

  اقىلگويلىك

  اتا-انا ءبىر ايتقان اقىلىن تاپتىشتەپ، قايتا-قايتا ايتا بەرسە، بالانى جالىقتىرىپ، مەزى ەتىپ جىبەرەدى. كەلەشەكتە ءسوزدى جۇرە تىڭداۋعا داعدىلاندىرادى. بالا ونداي كوپ ءسوزدى اقىلعا نازار اۋدارماۋدى ادەتكە اينالدىرادى.

  وركوكىرەكتىك

  وتباسى مۇشەلەرىنىڭ وزدەرىن باسقالاردان جوعارى ۇستاۋى، مەنسىنبەۋى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە بالانىڭ بويىندا ماقتانشاقتىق، وركوكىرەكتىك، مەنمەندىك، ت.ب. جات قىلىقتار قالىپتاسۋى ابدەن مۇمكىن.

  ورىنسىز كەڭپەيىلدىلىك

  بالانى تىڭداتۋ ءۇشىن ورىنسىز كەڭپەيىلدىلىك كورسەتۋدىڭ دە كەرى اسەرى بولادى. ياعني باليعات جاسقا تولماعان بالاعا اقشا دا بەرەدى، كەرەكتى-كەرەكسىز ءتۇرلى كيىم-كەشەك پەن ويىنشىقتار، ت.ب. مۇنداي جاعدايدا بالا بويىنا قىڭىر، قىرسىق، ىلعي دا تەك قانا تالاپ ەتۋشىلىك سياقتى ماسىلدىق قاسيەتتەر قالىپتاسادى.

  جالعان جاقسى كورۋ

  وتىرىك جاقسى كورۋ بالاعا كەرى اسەر ەتەدى. بالانى دۇرىس تىڭداسىن، ءتىلىمدى السىن دەپ ءتىپتى، تاماقتى دۇرىس ىشپەسە: «سەن اناڭدى جاقسى كورمەيدى ەكەنسىڭ، سەن اكەڭدى جەك كورەدى ەكەنسىڭ!» دەپ ايتاتىندار دا كەزدەسەدى. مۇنداي وتباسىندا جادىگويلىك، جالعان سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى قالىپتاسادى.

  جاعىمپازدىق

  ادامگەرشىلىككە ناعىز جات قاسيەت. بالانى تىڭداتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى سىيلىقتار الىپ بەرۋ، ۋادە بەرۋ ونى جامان مىنەز-قۇلىقتارعا باۋليدى. «مەنى تىڭداساڭ، ۆەلوسيپەد الىپ بەرەمىن، تسيرككە الىپ بارامىن» دەيتىندەر دە بار عوي. وتباسىندا اتا-انا اراسىندا ءوزارا سىيلاستىق، ىنتىماقتاستىق ءوز دارەجەسىندە بولماسا، مۇنىڭ سالدارى بالا تاربيەسىنە اسەر ەتپەي قويمايدى. كەيبىر اتا-انالار بالاسىن ءوز جاعىنا تارتۋ ءۇشىن پەداگوگيكاعا جات، ءارتۇرلى ءىس-ارەكەتتەرگە، قارىم-قاتىناسقا بارادى. بالا وسىنى پايدالانىپ، اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىن، كەيدە ءتىپتى ەكەۋىن دە قۇرمەتتەۋدى قويادى، ءتىپتى جەك كورىپ كەتۋى دە مۇمكىن. مۇنداي وتباسىندا تاربيەلەنگەن بالا بولاشاقتا «جەڭىلدىڭ استىمەن، اۋىردىڭ ۇستىمەن» جۇرەتىن، وزىندىك پىكىرى جوق، ءىستىڭ بارىسىنا قاراي يكەمدەلگىش ادام بولىپ شىعادى.

جاۋاپتى رەداكتور : ءاننا اكىمقان قىزى