اعاجاي-التاي تورابى   ›   زاڭ-تارازى   ›   عىلىمي ماقالالار

احمەتجان قاسىمي: شينجياڭ حالقىنىڭ ازاتتىق ىستەرى جولىندا ەرلىكپەن كۇرەس جاسايمىن

  احمەتجان قاسىميدىڭ سۋرەتى (ماتەريال سۋرەت)
 شينحۋا اگەنتتىگى تاراتقان

  شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 5 - ايدىڭ 16 - كۇنى ۇرىمجىدەن بەرگەن حابارى (ءتىلشى ليۋ بيڭ). ”احمەتجان قاسىمي قاتارلى 5 جولداس ءتىرى كەزىندە شينجياڭ حالقىنىڭ ازاتتىق ىستەرى جولىندا ەرلىكپەن كۇرەس جاساپ، ەڭ سوڭىندا جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ ىستەرى جولىندا قۇربان بولدى، بۇكىل جۇڭگو حالقىنىڭ ماڭگى ەسكە ساقتاۋىنا تاتيدى“. 1949 - جىلى 11 - ايدىڭ 22 - كۇنى ءتوراعا ماۋ زىدۇڭ ازا ءبىلدىرۋ تەلەگرامماسىندا شينجياڭ ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ باسشىسى احمەتجان قاسىميعا وسىنداي باعا بەردى.

  احمەتجان قاسىمي، ۇيعۇر، 1914 - جىلى 4 - ايدا تۋعان، شينجياڭنىڭ قۇلجاسىنان. ءوسپىرىم شاعىندا ول ناعاشى اعاسىنا ىلەسىپ سوۆەت وداعىنا بارىپ تىرشىلىك جولىن قاراستىرادى، 1936 - جىلى جازدا ماسكەۋ شىعىس داشۋەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ماركسيزم - لەنينيزم يدەيالىق تاربيەسىن قابىلدايدى، 1942 - جىلى 6 - ايدا قۇلجاعا قايتىپ كەلىپ قۇپيا قىزمەتپەن شۇعىلدانادى. 1943 - جىلى 12 - ايدا ول گومينداڭنىڭ شينجياڭداعى بيلەۋشىلەرى جاعىنان تۇتقىندالىپ تۇرمەگە جابىلادى، 1944 - جىلى 10 - ايدا بوساتىلعاننان كەيىن ديحۋادان (قازىرگى ءۇرىمجى) قۇلجاعا قايتادى.

  1944 - جىلى 11 - ايدا احمەتجان قاسىمي ىلگەرىندى - كەيىندى شينجياڭداعى ءۇش ايماقتا گازەت رەداكتورى، ”ۋاقىتشا ۇكىمەت“تىڭ حاتشىسى، اسكەري ىستەر ءبولىمىنىڭ باستىعى سياقتى مىندەتتەر وتەيدى، كەيىن شينجياڭ ءۇش ايماق ەڭ جوعارى باسشىلىق جىگىنە كىرەدى ءارى كەلىسسوز ۋاكىلىنە كورسەتىلىپ، ءاليحان تورە باس بولعان شينجياڭ ءۇش ايماق ىشكى بولىگىندەگى ۇلتتىق بولشەكتەۋشى كۇشتەرمەن باتىل كۇرەس جۇرگىزەدى. ەڭ سوڭىندا ول شينجياڭ ءۇش ايماعىنىڭ گومينداڭ ورتالىق ۇكىمەتىمەن بەيبىت كەلىسسوز وتكىزۋ ىرىقتىلىق ۇقىعىن مەڭگەرىپ قانا قالماستان، شينجياڭ ءۇش ايماعىنىڭ ەڭ جوعارى باسشىلىق ۇقىعىن دا مەڭگەرەدى.

  وسى مەزگىلدە، ول ۇلتتار ىنتىماعىن قورعاۋعا وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، ۇلتتىق ەزۋ مەن ۇلتتىق كەمسىتۋگە قارسى تۇرىپ، 11 تارماقشالى «بەيبىتشىلىك ءبىتىمى»نە قول قويۋعا، شينجياڭ ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەتتى قۇرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. ول تالاي رەت تەبىرەنە شينجياڭ ءۇش ايماق ءار ۇلت كادر - بۇقاراسىنا: ”شينجياڭ جۇڭگونىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى، ءۇش ايماق شينجياڭنىڭ قۇرامداس بولىگى. ىلە مەنىڭ ىڭگالاپ دۇنيە ەسىگىن اشقان جەرىم، اتا - بابامىز جەرلەنگەن جەر، جۇڭگو ءبىزدىڭ وتانىمىز، ءبىزدىڭ اتا مەكەنىمىز“، -دەيدى.

  1946 - جىلى 7 - ايدىڭ 1 - كۇنى شينجياڭ ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەت قۇرىلىپ، احمەتجان قاسىمي ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى بولادى. ول: ”ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ۇلتتار ارا تەپە - تەڭدىككە جانە ىنتىماققا كەپىلدىك ەتۋ“، - دەپ اتاپ كورسەتەدى. شينجياڭ ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەت ىدىراعاننان كەيىن، ول ديحۋادان قۇلجاعا قايتىپ بارىپ، شينجياڭ ءۇش ايماعىنىڭ قىزمەتتەرىنە ۇزدىكسىز باسشىلىق ەتەدى.

  1948 - جىلى 8 - ايدىڭ 1 - كۇنى احمەتجان قاسىمي قۇلجادا ”شينجياڭ بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ دەموكراتيالىق وداعى“ن (قىسقاشا ”شينجياڭ وداعى“ دەلىنەدى) باسقارىپ قۇرعان كەزدە، باتىلدىقپەن ”شينجياڭ“ دەگەن اتتى قولدانۋ شەشىمىن جاسايدى.

  شينجياڭ ءۇش ايماعىنىڭ مەملەكەت جانە ۇلت ماسەلەسىندە وتكىزگەن اۋىر قاتەلىگى جونىندە ىشكەرىلەي ءوزىن تەكسەرۋ جانە تۇزەتۋ ءۇشىن، ول ”شينجياڭ وداعى“نا باسشىلىق ەتىپ، شينجياڭ ءۇش ايماعى كولەمىندە يدەيالىق رەتتەۋ جۇرگىزىپ، شينجياڭداعىءارقايسى ۇلت تۇگەل تەپە - تەڭ، ءارقانداي ءبىر ۇلتتى كەمسىتۋگە قارسى تۇرۋ كەرەك دەپ باسا دارىپتەيدى.

  احمەتجان قاسىمي بۇكىل ەلدى ازات ەتۋگە سايكەسۋ ءۇشىن بەلسەندىلىكپەن قىزمەت ىستەپ، شينجياڭ ءۇش ايماعىنداعى كادرلار مەن بۇقاراعا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ دارىپتەمەلەرى مەن جۇڭگو حالىق ازاتتىق سوعىسىنىڭ جاعدايىن زور كۇشپەن ۇگىتتەيدى. ول «ءبىزدىڭ ۇلت ازاتتىق توڭكەرىسىمىز جانە ”شينجياڭ وداعى“» قاتارلى ماقالالاردى جاريالاپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ بولاشاعى مەن تاعدىرى جۇڭگو حالىق ازاتتىق سوعىسىنا بايلانىستى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىنا بايلانىستى دەپ باسا دارىپتەيدى. ول ءتوراعا ماۋ زىدۇڭعا جولداعان تەلەگرامماسىندا: ”ءبىز حالىق ازاتتىق سوعىسىنىڭ ۇلى جەڭىسى بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ جانە بۇكىل شينجياڭ حالقىنىڭ دا جەڭىسى دەپ قارايمىز. سوندىقتان، ءبىز ەڭ جوعارى قىزۋ ىنتامەن سۇيىكتى ماۋ زىدۇڭ مىرزاعا العىس ايتامىز جانە شاتتانامىز“، - دەيدى.
 1949 - جىلى 8 - ايدىڭ 23 - كۇنى ءتوراعا ماۋ زىدۇڭنىڭ ۇسىنىس ەتۋىمەن ول قۇلجادان سوۆەت وداعى ارقىلى بەيپيڭگە (قازىرگى بەيجيڭ) جۇڭگو حالىق ساياسي ءماسليحات كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتى جالپى ماجىلىسىنە قاتىناسۋعا اتتانادى، 8 - ايدىڭ 27 - كۇنى ول وتىرعان سوۆەت وداعىنىڭ ۇشاعى سوۆەت وداعىنىڭ سىرتقى بايقال كولى ءوڭىرى كەڭىستىگىندە اپاتقا ۇشىراپ، باقىتقا قارسى قازا بولادى، سول كەزدە 35 جاستا ەدى.

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • ءبىر اپتالىق اۋا رايىنان الدىن الا مالىمەت
  • 1000نان ارتىق مادەني ەسكەرتكىش شينجياڭ تاريحىن اڭگىمەلەدى
  • ورنىقتىلىق بارىسىندا ىلگەرىلەۋ جالپى قىزمەت ارناسىنان جازباي، جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دايەكتىلەندىرىپ، جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتەيىك
  • شي جينپيڭ ازيا وركەنيەتتەر تىلدەسۋى جينالىسىنىڭ اشىلۋ سالتىنا قاتىناستى ءارى ارقاۋ ءسوز سويلەدى