اعاجاي-التاي تورابى   ›   زاڭ-تارازى   ›   عىلىمي ماقالالار

دالەلحان سۇگىربايەۆ: بار ىنتا - ىقىلاسىن پارتياعا ارناعان قازاق ۇلتىنان شىققان توڭكەرىستىك قۇربان

  دالەلحان سۇگىربايەۆ (ماتەريال سۋرەت) شينحۋا اگەنتتىگى تاراتقان

  شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 5 - ايدىڭ 19 - كۇنى ۇرىمجىدەن بەرگەن حابارى (ءتىلشى يۇي تاۋ). ”جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا ىلەسۋ عانا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ دۇرىس تالعامى“. توڭكەرىستىك قۇربان دالەلحان سۇگىربايەۆتىڭ وسى ءسوزىن شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى ەسىندە بەرىك ساقتاپ كەلەدى.

  دالەلحان سۇگىربايەۆ، قازاق، 1906 - جىلى تۋعان، شينجياڭنىڭ التايىنان. جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس كەزىندە، يمپەرياليزمگە قارسى تۇرۋ، وتاندى ءسۇيۋ بۇقارالىق ۇيىمى − ”شينجياڭ حالقىنىڭ يمپەرياليزمگە قارسى بىرلەستىگى“نە قاتىناسىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرىپ، وتاندى قۇتقارۋ قيمىلىنا ات سالىسىپ، ۇنەمى مال شارۋاشىلىق وڭىرلەرىنە بارىپ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرىپ، وتاندى قۇتقارۋ يدەياسىن ۇگىتتەپ، بەلسەنە جىلۋ جيناپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىنە كومەك كورسەتەدى. 1941 - جىلى سوۆەت وداعىنا وقۋعا بارادى.

  1944 - جىلى دالەلحان سۇگىربايەۆ سوۆەت وداعىنان ەلگە ورالىپ، ”اشان (قازىرگى التاي) توڭكەرىستىك ۋاقىتشا ۇكىمەتى“نىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى، پارتيزاندار اترەتىنىڭ باس قولباسشىسى بولادى. 1945 - جىلى 9 - ايدا ول ۇلتتىق ارمياعا سايكەسىپ التاي ايماعىن الادى، ىلگەرىندى - كەيىندى ۇلتتىق ارميا التاي اتتى اسكەرلەر تۋانىنىڭ تۋانجاڭى، ”ۋاقىتشا ۇكىمەت“تىڭ مۇشەسى، التاي ايماعىنىڭ ورىنباسار ءۋاليى، ۇلتتىق ارميانىڭ ورىنباسار باس قولباسشىسى جانە التاي ايماعىنىڭ ءۋاليى سياقتى مىندەتتەردى وتەيدى.

  دالەلحان سۇگىربايەۆ التايدا ۇكىمەت ءىسىن باسقارعان كەزدە، ۇلتتار ىنتىماعىن قورعاۋعا بارىنشا ءمان بەرىپ، ۇلتتىق ەزۋ مەن ۇلتتىق كەمسىتۋگە قارسى تۇرادى. ول التايداعى ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسىنا: ”ۇلتتار ارا، رۋلار ارا ىنتىماقتى بولۋ كەرەك“، - دەيدى تەرەڭنەن تولعاپ. ول التاي ءۋالي مەكەمەسىنىڭ «حانزۋ بۇقاراسىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جونىندەگى قاۋلىسى»ن ءوزى باسقارىپ ماقۇلدايدى ءارى حانزۋ جەتىم بالانى اسىراپ الادى.

  شينجياڭ ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەت قۇرىلعاننان كەيىن، دالەلحان سۇگىربايەۆ ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى، قوسىمشا دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى بولادى. ولكەلىك بىرلەسكەن ۇكىمەت ىدىراعاننان كەيىن، ول التاي ايماعىندا ۇزدىكسىز ۇكىمەت ىستەرىن باسقارىپ، ۇلتتىق ارميانى باستاپ وسپان ءسىلام باندىلارىنىڭ التاي ايماعىنا جاساعان شابۋىلىن تالقاندايدى ءارى ءبىرسىپىرا شارا قولدانىپ التاي ايماعىنىڭ ەگىن، مال شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جانە مادەنيەت، وقۋ - اعارتۋ ىستەرىن قالپىنا كەلتىرەدى جانە دامىتادى. ول ءوزى باستاپ توعان قازۋ، سۋ ەلەكتر ستانسياسىن سالۋ ەڭبەكتەرىنە قاتىناسادى. ول ەڭبەككە قاتىناسقان ءار ۇلت بۇقاراسىنا: “ بۇكىل حالىق بەرەكە - بىرلىككە كەلىپ، دەموكراتيالىق ساياسي نەگىزىندە، مەشەۋ قالعان حالىق شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، حالىقتىڭ باقۋاتتى تۇرمىس كەشىرۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“ دەيدى.

  دالەلحان سۇگىربايەۆ التايداعى كادرلار مەن بۇقاراعا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قۋاتتامالارىن بەلسەنە ۇگىتتەيدى، حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ ۇزدىكسىز قول جەتكىزگەن جەڭىستەرىن ۇگىتتەيدى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا ىلەسۋ عانا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ دۇرىس تالعامى، شينجياڭنىڭ شىعار جولى ەكەندىگىن ۇگىتتەيدى. ول: ”حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ تاباندى بولعان بەتالىسى مەن جولعا قويعان ساياساتى بۇكىل جۇڭگوداعى 450 ميلليون حالىقتىڭ ارمان - تىلەگىنە ۋاكىلدىك ەتەدى. سوندىقتان تاياۋ بولاشاقتا تاۋەلسىز، ەركىن، دەموكراتيالى جاڭا جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ دۇنيەگە كەلەتىندىگىنە كامىل سەنۋىمىز كەرەك“، - دەيدى.
 1949 - جىلى 8 - ايدىڭ 23 - كۇنى ءتوراعا ماۋ زىدۇڭنىڭ ۇسىنىس ەتۋىمەن دالەلحان سۇگىربايەۆ قۇلجادان سوۆەت وداعى ارقىلى بەيپيڭگە (قازىرگى بەيجيڭ) جۇڭگو حالىق ساياسي ءماسليحات كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتى جالپى ماجىلىسىنە قاتىناسۋعا اتتانادى. 8 - ايدىڭ 27 - كۇنى ول وتىرعان سوۆەت وداعىنىڭ ۇشاعى سوۆەت وداعىنىڭ سىرتقى بايقال كولى وڭىرىندە اپاتقا ۇشىراپ باقىتقا قارسى قازا بولادى، سول كەزدە 43 جاستا ەدى.

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • ءبىر اپتالىق اۋا رايىنان الدىن الا مالىمەت
  • 1000نان ارتىق مادەني ەسكەرتكىش شينجياڭ تاريحىن اڭگىمەلەدى
  • ورنىقتىلىق بارىسىندا ىلگەرىلەۋ جالپى قىزمەت ارناسىنان جازباي، جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دايەكتىلەندىرىپ، جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتەيىك
  • شي جينپيڭ ازيا وركەنيەتتەر تىلدەسۋى جينالىسىنىڭ اشىلۋ سالتىنا قاتىناستى ءارى ارقاۋ ءسوز سويلەدى