اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ادەبيەت باعى

اۋىل ۇرىسى

اۋىل ۇرىسى

ياڭ جيانيىڭ

(شالقىما)


     تىلگە تيەك بولاتىن تورعاي اتتى قۇس ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ەشتەمەسىندە ۇرلاماعان ەدى. ءبىراق، داما قىستاعىنداعىلار تورعايدى راسىندا« اۋىل ۇرىسى » دەپ اتايتىن. ۇيتكەنى ول استىق ۇرلاپ جەيتىن.كوپكە ايان، اس ادامنىڭ ارقاۋى دەمەكشى، ول كەزدە استىق ۇرلاۋ ۇلكەن قىلمىس سانالاتىن. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، تورعايدىڭ قىلمىسى مەن مەملەكەت بيلىگىن قولىنا ءتۇسىرىپ العان سۇمىراي يۋان شىكايدىڭ قىلمىسى بارابار ەدى.
    تورعايدىڭ اۋىل ۇرىسى اتالۋىنا ءسال قاراماڭىز، بۇل وعان بەرىلگەن ۇلكەن اتاق ەدى. مەيلى ادام بولسىن، ايۋانات  بولسىن ، جالعاندى جالپاعىنان باسسا بولعانى «سۋ بويىنداداعى» باتىرلار ۇقساس، بۇل ومىردە وبالدى بولدىم دەۋدەن اۋىز اشپايتىن. «تۇلكى جادىگوي، تاۋقوپارعىش، تاۋ تەسكىش» قاتارلىلاردىڭ بارلىعى ۇقساس، ءبىراق مەن تورعايعا وبالسىنامىن.
    ارينە، تورعاي باقىتسىز ءوتتى، بۇل داۋىرلىك پاكتور ەدى.
    جاڭا جۇڭگو ەندى  قۇرىلعان الدىنعى عاسىردىڭ 50- جىلدارىندا، ادامدار ەگىن شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن  قارىشتاپ دامىتۋ ءۇشىن، ەگىن شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋ ولشەم ەرەجەسىن ءتۇزىپ شىقتى. بەيشارا تورعايدا «باۋكەسپە ۇرى» تىشقان، شىبىن، ماسامەن بىرلىكتە «ءتورت زيانكەس» قاتارىنا كىرىپ، 7 جىلدىڭ ىشىندە تۇگەلىمەن جويۋ ۇيعارىمى جاسالادى.
    تورعايدى «ءتورت زيانكەس» قاتارىنا كىرگىزۋدىڭ عىلمي نەگىزى بار. زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەندە: «سالماعى 6 مىسقال كەلەتىن تورعاي كۇنىنە 2 مىسقال استىق جەيتىن بولىپ، ءوز سالماعىنىڭ تورتتەن بىرىنە بارابار كەلەدى ەكەن. وسى ساندىق مالىمەتكە نەگىزدەلگەندە، ءبىر تورعاي جىلىنا40 ءسارى استىق  جەيدى ەكەن. بۇدان تىس، ۇنەمى سىرتتا ۇشىپ-قونىپ جۇرەتىن تورعايلاردىڭ ارەكەتى كوپ بولعاندىقتان ، ءىشىپ-جەمى دە كوپ بولىپ، ولاردىڭ جەگەنى وقىرداعى سىراپ استىقتاندا كوپ بولاتىن كورىنەدى.
    جەر ءجۇزىن دۇبىرلەتكەن «ءتورت زيانكەستى جويۋ قيمىلى» ورىستەتىلىپ جاتتى. ساناققا نەگىزدەلگەندە، 1958- جىلدىڭ قاڭتار ايىنان جەلتوقسان ايىنا دەيىن، 2 ميلليارد 100 ميلليون تورعاي جويىلعان. ءبىراق 1959-جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ، زياندى جاندىكتەر ەلىمىزدىڭ كەڭ-بايتاق ولكەسىن كەۋلەي باستاعان. سول كەزدە ادامدار  تورعايدى جويۋدىڭ زاردابىنان  ەكەندىگىن سەزگەن.
    سونىمەن، ادامدار تورعايدى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ابىگەرىنە تۇسكەن. بىلايشا ايتقاندا، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە، تورعاي تەك كۇزگى جيىن-تەرىن كەزىندە، 3 اپتا مولشەرىندە استىق جەپ، قالعان 49 اپتادا نەگىزىنەن زياندى جاندىكتەردى جەيدى ەكەن. زياندى جاندىكتەردى جويۋ ناتيجەسىنە نەگىزدەلگەندە، ءبىر قۇس 100 ادامنان ارتىق زياندى جاندىك جويادى ەكەن. ۇيتكەنى، دۇنيەدەگى ءار قايسى مەملەكەتتىڭ زولوگيا عالىمدارىنىڭ  زەرتتەۋىنە قاراعاندا تورعايدىڭ زيانىنان پايداسى كوپ ەكەن.
    جارايدى، وسىمەن توقتايىن!
    تاريحتى بايانداۋ مەنىڭ بۇل شىعارمامنىڭ جۇگى ەمەس. قايتا بۇلاردى ايتۋداعى سەبەبىم  جاقىننان بەرى، مەن  اتا مەكەندى اڭساۋدى استار ەتكەن ءبىرقاتار  شىعارمالاردى جازعان ەدىم. باستابىندا تىپتەن وڭاي سەزىلەتىن، قىستاقتىڭ ارتىنداعى كوكتات باقشاسى، قىستاقتىڭ الدىنداعى وزەنشە، ونداعى قاراپايىم اڭقىلداق اۋىلداستار قاتارلىلار ەدى دە، نە ويلاسام سوعان قالام تەربەي بەرەتىنمىندە، تىم وڭاي سەزىلەتىن. ءبىراق جازعان سايىن اۋىلىم تىم الىستا  قول بۇلعايتىن.


اۋدارعان: قايرات بايدوللا ۇلى
ادەرسى: « التاي اياسى» جۋرنالى رەداكسياسى

جاۋاپتى رەداكتور: ايدوس بازارحان ۇلى
  • بۋىرشىن اۋدانىنىڭ جايىلىم ساحاراسىنا ءبىر توپ جابايى تىرنالار ۇشىپ كەلدى
  • جاعاسى جاسىل تۇسپەن كومكەرىلگەن ەرتىس وزەنى
  • قابا اۋدانىندا قۇلپىرا اشىلعان شۇعىنىق گۇلى
  • قولونەر بۇيىمدارى كورگىزبە باسەكەسى بولىپ ءوتتى