اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ادەبيەت باعى

اۋىل اڭگىمەسىن ەستىپ ەرجەتتىم

اۋىل  اڭگىمەسىن ەستىپ ەرجەتتىم

ياڭ جيانيىڭ

(شالقىما)

       اۋىل  اڭگىمەسىن ەستۋ ءبىز اۋىل-قىستاق بالالارىنىڭ ەرمەگى ەدى. سول تۇستاعى سايدا سانى، قۇمدا ءىزى جوق اۋىل بالالارىنىڭ «جىن-الباستىعا» تولى ۇرەيلى اڭىز-ەرتەگىلەرىن ەستۋ بيىك مارتەبە سانالاتىن.
سولاي! «اۋىل  اڭگىمەسى»اۋىل-قىستاق توپىراعىنان ءونىپ شىققان قارا استىقتان تىس تاعى ءبىر «داقىل» ەدى!
      ءوز باسىم «اۋىل-قىستاق» جايىندا جازىلعان كەيبىر تۋىندىلاردى كورگەندە كىرپىدەي جيىرىلاتىن جەرىم بار. اۋىل-قىستاق تۇرمىسىن تىلگە الىسىمەن «قارت ەمەن، ءشوپ كۇركە، مۇجىق تام، اققان سۋ، سوققان جەل» دەگەندەيىن، ءبىر سارىندىلىقتان جازبايدى. ءبىز سامالدىلىقتا اجەمىزدىڭ «سيىرشى جىگىت پەن توقىماشى قىز» ، قاتارلى ەرتەگى، اڭىزدارىن ەستىپ ەرجەتتىك. اجەم ماعان اۋىلعا تۇسكەن «وقىمستىلارداي» سەزىلەتىن. ونىڭ ماڭايى وتە رومانتيكالى بولاتىن. بۇل قالالىقتاردىڭ اۋىل تۇرمىسىنا دەگەن ىڭكارى ەدى.
      ءبىز قالالىق بالالارمەن مۇلدەم باسەكەلەسە المايتىن ەدىك، جەر مەن كوكتەي پارىق بولۋشى ەدى. ول كەزدە قالالىق بالالار دا جاپالى بولاتىن. ءبىراق ولاردىڭ وقيتىن كىتابى، گازەت-جۋرنالى، ەستيتىن راديوسى، تاعى كورەتىن كينوسى، تياترى بار ەدى. بىزدە ولاردىڭ بىرەۋى دە جوق، قىستاقتا راديو تىپتەن از، تۇيە بوتالاعاندا ءبىر كينو كورەتىنبىز. اۋىل-قىستاقتاعى بالالاردىڭ مادەنيەت اڭسارى تەك «اڭىز-ەرتەگىلەردى» ەستۋمەن شەشىم تاباتىن.
داما قىستاعىندا اڭىز-ەرتەگى ايتاتىن ەرەسەكتەر بىرنەشەۋ عانا ەدى.
      جاۋدۇڭزى ، ايەل، حالىق مۇعالىمى بولاتىن. ول باسپا بەتىندەگى ناقتىلى اڭگىمەلەردى ايتاتىن. «سىرىڭكە ساتۋشى قىز»، «قاسقىر مەن بالا» قاتارلىلار ەدى. ۇنەمى ساباقحانادا ايتاتىن.
      شيان جى، اسكەردەن بوساعان، كوپتى كورگەن ادام. «ءبىر پار كەستەلى شاقاي» ، «جاسىل ءتۇستى ءمايت» قاتارلى اڭگىمەلەردى شەرتەدى. كوبىندە ءوندىرىس اترەتىنىڭ اتىز باسىندا ايتۋشى ەدى.
     لۇي شۋە-ي، اقساقال، اۋىل وقىمىستىسى. مادەنيەت توڭكەرىسىندە «ءتورت كونەنى ءبۇلدىرۋدىڭ ارناۋلى وبيەكتى» بولعان. نەگىزىنەن «لياۋجاي اڭىزدارىن» ايتادى. اڭگىمەنى كوبىندە قىستاق كەڭسەسىندە ايتاتىن.
     لياۋدۇڭزىنىڭ ايتقان ەرتەگىسىن جۇرت قۋانا تىڭداپ، قۇنتتاي قابىلداعانمەن، ونشا ءۇيىرىلىپ كەتپەيتىن. ۇيتكەنى بالالاردىڭ ويىندا قانداي نارسە ساباقحاناعا كىرىسىمەن، ءبىر سارىندى ءمانسىز دۇنيەگە اينالادى دەپ بىلەدى. قىستاقتاعى بالالار ونىڭ اڭگىمەسىن جاقتىرمايتىن. بىرىنشىدەن، ول وڭايشىلىقپەن تابىلمايتىن، ۇنەمى جىگىتىمەن بىرگە قاربالاس جۇرەتىن، ءبىر كۇندىك قىزمەتتەن تىس، ونى كەزدەستىرۋ قيىن ەدى. ەكىنشىدەن، بالالار مۇعالىمدى ۇنەمى ىزدەۋدى قالامايتىن.
شيان جىنىڭ ەرتەگىسىن ەل جاقتىرتاتىن، قۇمارتا تىڭدايتىن. ۇيتكەنى، اڭگىمەسى جاندى، تەبىرەنىستى ەدى. تەك بالالار وقۋدا بولعاندىقتان تىڭداي المايتىن.
    لۇي شۋە-يدىڭ ايتاتىن «لياۋجاي اڭىزدارىن» ەل قۇنىعا تىڭدايتىن. قىستاقتاعى تورقالى توي، توپىراقتى ولىمدە ول وسى اڭىزدى ايتىپ قىمباتىن اسىراتىن. كوپشىلىك ونى اينالا قورشاپ، «تازعىر تاۋداعى ايەل الباستى» ەرتەگىسىن ەستيتىن، تەلەۆيزور جوق كەزدە، مۇنىڭ ورىنى بولەكشە ەدى.
     جوعارداعى ۇشەۋىنەن تىس، اۋىل وقىمىستىلارىنىڭ ايتاتىن اڭگىمەلەرىنىڭ دەنى «ادەبي شىعارمالار» بولىپ، سول تۇستاعى اۋىل اڭىزدارىنىڭ ءبىر بولەگىنە اينالعان. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، بۇل ۇشەۋىنىڭ شەرتەتىن اڭگىمەسى، ايتاتىن ەرتەگىسى ماعان  ونشا اسەر ەتە قويمادى. ماعان تەرەڭ اسەر قالدىرعانى تەك قىستاقتىڭ ارتقى كوشەسىندە وتىراتىن ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ اڭگىمەسى ەدى.
      ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ اڭگىمەسى ەجەلگى سارىنمەن جاتتىق ايتىلاتىن.
      لياڭ دۇڭزى ايتقان ەرتەگى ۇنەمى «ەرتە ەرتەدەگى ەۆورپا» دەپ باستالاتىن؛ شيان جى ايتقان اڭگىمە بولسا، ۇنەمى ازاتتىقتىڭ الدىنداعى نەمەسە جاڭا ازات بولعان كەزدەگى چۇڭچيىڭ، نانجيڭ جايىندا بولاتىن. لۇي شۋە-يدىڭ ايتاتىن «لياۋ جاي اڭىزدارى» ەرتە زامانداعى شياندۇڭ، حىناندا وتكەن ىستەر ءسوز بولاتىن. ال ۋاڭ-ىر اجەي ايتاتىن سايتاننىڭ اڭگىمەسى قىستاقتا وتكەن ناقتىلى ىستەر باياندالاتىن.   
      ولاي بولسا، كوپشىلىك ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ اڭگىمەسىنە  نازار سالىپ كورىڭىزدەر.
      ءبىرىنشى اڭگىمە: الدىنعى جىلى كۇز بولاتىن، ۋاڭ-ىر قىستاقتىڭ سولتۇستىگىندەگى «داسانچىن» دەگەن جەردە قىرمان كۇزەتەدى. كۇزدى كۇنى كەش كۇن سۋىق بولعاندىقتان، ول ماڭايدان وتىن جيناپ، مەشكە وت جاعىپ ، قولىن توسەپ جىلىنا باستايدى. جىلىنا وتىرىپ ىڭعايسىز كۇيگە تۇسكەنىن بايقاپ، كوزىن اشسا، اينالاسىنىڭ ءبارى قول، ادامىن مۇلدەم كورە المايدى. ول كوزىم بۇلدىراپ تۇرما دەپ، كوزىن ءسۇرتىپ، بويىن سەرگەك ۇستاپ قاراسادا، تاعى سول قالىڭ قولدى كورەدى. ول وتتى ءوشىرىپ، ۇيىنە قايتىپ، سىلەسى قاتىپ ەكى كۇن ۇيىقتايدى.
       ۋاڭ-ىر اتاي باسقالارعا بۇل ءىستى ايتۋعا باتىنا المايدى، ۇيكەنى ول سول جىلدارى جاپون باسقىنشىلارى شابۋىلداعاندا، بۇل جەردە كوپ ادامنىڭ قازا بولعانىن ءبىلۋشى ەدى.
سوڭىندا، «داسانجىن» جىن ويناقتىڭ ۇياسى دەگەن قورتىندى شىعارادى.
     ەكىنشى اڭگىمە: كوزگە تۇرتسە  كورىنبەيتىن قاراڭعى ءتۇن بولاتىن، مەن شياۋما قىستاعىنداعى گۋاي شيپاگەردى ىزدەپ بارىپ، تامىر ۇستاتىپ، ءدارى-دارمەك الىپ قايتتىم. قايتار جولىمدا، شىعىس جاعالاۋداعى جيدە ورماندىعىن بويلاپ كەلە جاتقانمىن، ارتىمنان بىرەۋ ەرگەندەي سەزىلدى. ارتىما بۇرىلىپ قاراعانىمدا، اعاشتىڭ ارتىنان باسى جوق ءبىر اق كولەڭكەنى بايقادىم. مەن جۇرسەم ولدا جۇرەدى، توقتاسام ولدا توقتايدى. سوڭىندا، شاقايىمدى شەشىپ، تەرىس كيىپ جۇرگەنىمدە، ول ىلەسە الماي قالدى.
      ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ تانىستىرۋىنا قاراعاندا، ول سول كۇنى جولىققان جىن-سايتان ەمەس، جادىگوي ەكەن. ۇيتكەنى سول وڭىردە، بالالاردىڭ ولىگىن ارناۋلى تاستايتىن جەر ەدى.
بۇل جادىگويلەر انە سول نارسەلەردىڭ جەل ءوشىرىپ، كۇن قاقتاپ، جاڭبىر شايعان وزگەرىسىنەن پايدا بولعان ەلەستەر ەكەن. ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ ايتۋىنشا، جادىگويگە توتەپ بەرۋدىڭ امالى شاقايدى تەرىس كيىپ ءجۇرۋ ەكەن.
ءتايىر-اي! بۇل قانداي سەبەپ بولسىن؟! ادام جادىگويگە كەزىككەندە ۇرەيلەنگەنىنەن شاقايدى وڭ كيسەدە دارمەنى قالماس، ال تەرىس كيگەندە قالاي جۇگىرەدى؟!
     ە، ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ ۇنەمى بىزگە كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاعانداي ايتاتىن «سايتاننىڭ اڭگىمەسى» ەدى. تىم ۇرەيلى شىعار، ءسىز مۇنى الاي-دۇلەي داۋىل تۇرعان تاستاي قاراڭعى تۇندە ەستىسەڭىز ءتىپتى قورقىنىشتى بولار! ۋاڭ-ىر اجەي سۇڭعىلا جان ەدى. ول جاس كەزىندە تياتر كورىپ، كىتاپ وقۋ، اڭىز-ەرتەگى ايتۋدىڭ بارىنە قۇمار بولاتىن. وسى ونەرى ۋاڭ-ىر اجەيدى ءتىپتى قۇدىرەتتەندىرە ءتۇسۋشى ەدى.
     سىزدەر مەن ايتقان اڭگىمەلەرىمنىڭ قانداي اۋسەلەسى كۇشتى دەپ ويلايتىن بولۋىڭىز مۇمكىن، مۇنىڭ ءبارى قاراپايىم اقيقات، سول تۇستاعى اۋىل ءومىرىنىڭ بالاۋسا تىرلىككە باعىشتاعان كوزايىم ساتتەرى ەدى. ۋاڭ-ىر اجەي ايتقان اڭگىمە مەن لۇي شۋە-ي شەرتەتىن « لاۋجاي اڭىزدارى» ەكى باسقا نارسە، ونىڭ ىشىندەدە « سايتان» بولعانىمەن، ءبىراق ولار «جوعارى دارەجەلى سايتان»، «مادەني سايتان»،  «ادەبي سايتان»، « تاۋار استىق جەيتىن سايتان» ەدى. ال ۋاڭ-ىر اجەي ايتاتىن سايتاندار ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ «جەرگىلىكتى   سايتاندارى» ەدى-مىس. ونىڭ رولى ادامدى ۇرەيلەندىرۋ، ءبىز قاتتى ۇرەيلەنەتىنبىز! سايتاننىڭ اڭگىمەسى سول تۇستاعى اۋىل بالالارىنا ۇرەي اكەلەتىن. بال بالالىق شاقتاعى مۇنداي ۇرەي وتە قىمباتتى ەدى. ارينە، ۋاڭ-ىر اجەي اڭگىمەسىمەن بالالاردى ايرانداي ۇيىتاتىن. ول وسى اڭگىمەلەرىمەن اسقاق ءارى قۇدىرەتتى سەزىلەتىن.
      ماعان ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ اڭگىمەسى جۇپىنى عانا داما قىستاعىنا جاڭا ءبىر بەينە باعىشتاعانداي سەزىلەتىن. ءتىپتى ونىڭ قۇلاقتان كىرىپ بويدى الاتىن ءتاتتى اڭگىمەسى « داما قىستاعىنداعى سايتاندار ءۇيىرىنىڭ كارتاسىن» سىزعانداي ەدى. مەنىڭ بالا كوڭىلىمدە داما قىستاعى قازىرگى تىرىلەردىڭ عانا تۇراعى ەمەس، وتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇراعى ەكەندىگى ، ولار بىزدەن الىستاپ كەتسەدە، تاعى ءبىر دۇنيەدە« داما قىستاعىندا» جاساپ جاتقانداي سەزىلەتىن. بەينە «قىزىل شىراق ەستەلىگىندەگى» لي يۋحى ايتقان « اتتاناردا ،انام بەرگەن شاراپتان اۋىز ءتيىپ، بويىما قارۋ ءبىتتى، جىگەر ۇستەپ» دەگەندەي ، ۋاڭ-ىر اجەيدىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى قاناتىمدى قومداپ، توپشىمدى بەكىتكەن ەدى.
كەيىن كەلە، مەن شينجياڭعا كەلىپ قونىستانىپ، ءبىر كەن ورىنىندا قىزمەت ىستەدىم.
      ءبىر جىلى كۇزدە، مەن ىستەگەن كەن شاحىندا ءبىر ۇلكەن شىرعالاڭ تۋىلدى. مەنىڭ ءبىر كاسىپتەسىم 400 مەتر تەرەڭدىكتەكتەگى كەن قۇدىعىنا قۇلاپ ءتۇسىپ، سۇيەگىنىڭ پارشا-پارشاسى شىعىپ، ايانىشتى قازا بولدى. سۇيەكتى الىپ شىققاننان كەيىن، كەن شيپاحاناسى ءمايتتى جۋىندىرىپ، «سۇيەك ساقتاۋ ۇيىنە» قويىپ، وتباسىنداعىلاردىڭ كەلىپ ارتقى جۇمىسىن ءبىر جاقتىلى ەتۋىن توستى.
       سۇيەك ساقتاۋ ءۇيى شيپاحانادا ەمەس، قايتا كەن رايونىنان جارىم كيلومەتر قاشىقتىقتاعى ءبىر شاعىن ۇيدە بولاتىن. مەن سول كۇنى كەشتە كۇزەتشى ەدىم. ءبىر گرۋپپادا 3 ادام كۇزەتتە تۇراتىن، تۇنگى كۇزەت 2 سىمەنگە  بولىنەتىن. مەن سول كەزدە سەحتىڭ وداق  ياچايكا شۋجيى ەدىم دە، كەزەكشىنى بەلسەندىلىكپەن اتقاراتىنمىندى. ءبىز كەزەكشىلىكتى جاڭاعى سۇيەك ساقتايتىن ءۇيدىڭ قاسىنداعى ءبىر كىشكەنە شاتىر ۇيدە وتەيتىنبىز. ءتۇن جارىمىندا ەكى سەرىگىمنىڭ بىرەۋى قۇلىندا -قۇلىنى شىعىپ اۋىرىپ، تاعى ءبىر سەرىگىم شيپاحاناعا اكەتتى. وسىلايشا مەن ولىك ساقتاعان ۇيگە نەشە مارتە كىرىپ، ونداعى بالاۋىز شامدار مەن تۇتانعىشتاردى باقىلادىم.
      مارحۇم مەننەن  ەكى جاس ۇلكەن، كەسەك دەنەلى جىگىت ەدى. بۇرىن بايلانىسىمىز ءتاۋىر، بىرگە ويناپ كۇلىپ جۇرەتىن دوستار ەدىك. ولەر الدىندا ول مەننەن  400 يۋان قارىز العان. (ول كەزدە بۇل از  اقشا ەمەس ەدى) مەنىڭ وعان دوستىعىمنان باسقا، ۇزىندا ءوشىم، قىسقادا كەگىم جوق، نەگە قورقايىن؟!
    ونىڭ بويداق بۇل ومىردەن وتكەنى ماعان قاتتى باتتى. كەندە جىگىتتەردىڭ قالىڭدىق تابۋى قيىن، مۇنى كوپ بىلەتىن شىندىق ەدى. ۇيتكەنى قىزدار وتە از بولعاندىقتان، جىگىتتەردىڭ كوبى اۋىلىنا بارىپ قالىڭدىق تابۋدان باسقا شارالارى جوق ەدى. تاپقان كۇندەدە ،ءدام-تۇزدارى قوسىلا قويۋى ەكىتالاي بولاتىن.
      ول بۇرىن ءبىر-ەكى قالىڭدىق تاۋىپ، تاپقان-تايانعانىن سولارعا ۇستاپ جۇرەتىن. اۋەلى سوڭعىسىندا بالدىزىنىڭ ءۇي سالۋىنا كومەكتەسكەندىگىن ايتىپ وتىراتىن. تاعى ءبىر سەرىگىمىزدىڭ ايتۋىنشا، ول ۋاقيعا تۋىلار كۇنى تاڭەرتەڭ قالىڭدىعىنان ءبىر پارشا حات تاپسىرىپ الادى. حاتتا الگى قىز باسقامەن ءسوز بايلاسقاندىعىن ايتىپتى. سوندىقتان، ونىڭ كوڭىلىنىڭ اپتەر-تاپتەرى شىعىپ، ۋاقيعا تۋىلۋعا سەبەپشى بولعان ۇقسايدى.
ءاي-ادام –اي!
    تاڭ راۋانداعان كەزىندە، الىستان ماشينا شىراعىن جارقىراتىپ، ەندىگى سىمەندەگى  كەزەكشىلەر كەلدى. ولار مەنىڭ جالعىز كۇزەتتە تۇرعانىمدى كورىپ، قورىقپادىڭ با ؟-دەدى.
-نەدەن قورقامىن؟!
-جىن-شايتاننان!
مەن ولارعا كۇلىمسىرەي: قايداعى سايتان؟!- دەدىم.
    وسى شاقتا مەنىڭ كوڭىل كوگىمدە  تەك «ادامنىڭ الاسىنان» ساقتاسىن دەگەن وي جاڭعىرىپ تۇردى...


اۋدارعان: قايرات بايدوللا ۇلى

ادەرسى: « التاي اياسى» جۋرنالى رەداكسياسى

جاۋاپتى رەداكتور: ايدوس بازارحان ۇلى
  • بۋىرشىن اۋدانىنىڭ جايىلىم ساحاراسىنا ءبىر توپ جابايى تىرنالار ۇشىپ كەلدى
  • جاعاسى جاسىل تۇسپەن كومكەرىلگەن ەرتىس وزەنى
  • قابا اۋدانىندا قۇلپىرا اشىلعان شۇعىنىق گۇلى
  • قولونەر بۇيىمدارى كورگىزبە باسەكەسى بولىپ ءوتتى