اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ونەگە

وتباسى تاربيەسىن وڭايىق

سەرجان ءمىناپ ۇلى

وتباسى بالانىڭ اقاۋسىز ەسەيىپ-ەرجەتۋىندەگى التىن بەسىگى بولسا، ال اتا-انا سول بەسىكتى تەربەتۋشى، ادام بولۋدىڭ تاعان تاسىن قالايتىن كەمەل ۇستا، جاماندىقتان جيركەندىرۋشى، ىزگىلىككە بەت الدىرۋشى، ءسابي ساناعا اقىلدى دا ارلى بولۋدىڭ العاشقى ۇرىعىن ەگۋشى. سوندىقتان دا اتا-انا بالانىڭ جان-جاقتى ءوسىپ-جەتىلۋىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ، بالانى «انانىڭ عانا ەمەس، ادامنىڭ بالاسى» ەتىپ شىعارۋعا قۇلشنىپ، جانى تازا، ءتىلى تۇنىق، ءدىلى جۇمساق، قۇلىقتى، جەتەلى ۇرپاق ەتىپ تاربيەلەۋى كەرەك، بۇل بارىستا اتا-انا اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك، مىڭ باتپان مىندەت ارقالايتىنى شۇباسىز. كىمدە-كىم ءوز بالاسىنىڭ كىشپەيىل دە ەڭبەكشىل، اقىلدى دا، ۋجداندى بولىپ ەرجەتۋىن قالامايدى دەيسىز؟ بۇل بارلىق اتا-انانىڭ ورتاق ارمانى، ارينە مۇنداي جەتەلى ۇرپاق تاربيلەۋ، ۇل-قىزىن ەل القايتىن ازامات ەتىپ ەرجەتتىرىۋ قاجىماي، تالماي ىزدەنۋىنىڭ، تۋرا جەتەكشىلىگىنىڭ بوداۋىنا كەلمەك.
وتباسى تاربيەسى دەگەنىمىز-ادامنىڭ بالا كەزىندە وتباسىندا العان ءتالىم-تاربيەسى. بۇل تاربيە وتە ماڭىزدى . بۇل تۋرالى بالا تاربيەسىنە ءمان بەرگەن تۋىسقان ۇلت اقىلماندارى «ادامنىڭ قالىپتاسۋى بالا كەزدەن باستالادى، جاقسىلىق تا ناق سول كەزدەن ەگىلەدى» دەپ تۇجىرىمداعان. وتباسى تاربيەسى بالانىڭ ءون-بويىنا اسەر ەتىپ قالماستان، ونىڭ يدەياسىنا دا ءسىڭىپ، مىنەز-قۇلقىنا دا ۇلكەن ىقپال جاسايتىندىقتان، ونى بۇدان بىلايعى ءومىر جولىندا كىم بولىپ شىعۋىنا جول باستايتىن باعدار شام دەسەك تە بولادى. «ۇلى حالىق ۇرپاعىن ۇكىلەيدى» دەگەندەي، وزگە ۇلت ازاماتتارى وتباسى تاربيەسىن تىم ارىدان، ناقتىلاپ ايتساق، ىشتەگى كەزدەن ءمان بەرىپ، كوڭىل-كۇيدى ورنىقتى ۇستاپ، الباتى اشۋ شاقىرىپ جاڭجالداسپايتىن ءتارىزدى. سەبەبى، بالا ىشتەگى كەزدە انانىڭ كوڭىل-كۇيى ناشار بولسا، ۇيدە ايعاي-شۋ بولسا بالانىڭ بولاشاعىنا قاتەرى بار دەپ ۇعىنادى. ال، ءبىزدىڭ كەي ازاماتتارىمىزدىڭ اراقتىڭ بولاشاق ۇرپاقتىڭ احاۋسىز دۇنيەگە كەلۋىنە زيان ەكەنىن بىلمەي اراققا سالىنادى، ال اۋىر اياق ايەلىن ايالاپ كۇتۋدىڭ ورنىنا كۇندە ماس كەلىپ ءۇيدىڭ شىرقىن الادى. بۇل ءىشىنارالىق جاعداي بولسادا ءبىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى وسالدىعىمىز، وتباسى تاربيەسىندەگى سەلقوستىعىمىز.
قازىر قاي وتباسىندا بولسىن ، ۇكىلى ءۇمىت ارقالاپ وتىرعان ءبىرلى-ەكى بالا بار. اتا-انا بارلىق ءۇمىتىن بالاعا ارتادى. بالا-باۋىر ەت دەگەندەيىن اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ايتۋدىڭ قاجەتى شامالى. تەك وسى سۇيىسپەنشىلىك شەكتەن اسىپ كەتپەۋى كەرەك. ەگەر شەكتەن اسىپ كەتسە، ونىڭ پايداسىنان زيانى باسىم ەكەندىگىن ارقالى جۇرت گازەت-جۋرنالدان، ومىردەن وقىپ-توقىپ جۇرگەن شىعار. دالەل رەتىندە ومىردە بولعان مىنا ءبىر ءىستى بايانداي كەتۋدى ءجون كوردىم .
تينامداي كەزىنەن تيداۋ كورمەگەن ەركە-شولجاڭ ەرجەتە كەلە اكە-شەشەسىنىڭ ايباتىنان جاسقانباي، كوپ الەك سالىپ كەلگەن-دى، ءبىر جولى تاعى دا اناسىنان قوماقتى اقشا سۇرايدى، قايدا باراتىنىن، نەگە جۇمسايتىنىن دا ايتپايدى. اناسىنىڭ ۋاقىتىندا قول ءۇشىن بەرمەگەندىگىنە رەنجىگەن ول، بەرمەسەڭ وكىنىشكە جولىقتىرام دەپ ەكى اينالماي قاباتتان سەكىرىپ مەرت بولادى. مىنە بۇل جاسىنان تەكتەلمەگەن جاس بۋىننىڭ ەرجەتە كەلە نوقتالاتپايتىندىعىن، بىزگە بالانى شەكتەن تىس ەركە-شولجاڭ وسىرمەۋ كەرەك ەكەنىدىگىنەن اششى ساباق الۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن ۇعىندىرادى.
قول باسىنداي جىلبىسقا نارەستەنى اتپال ازاماتقا اينالدىرۋ، ياعني، قوعامعا جارامدى ۇرپاق ەتىپ جەتىلدىرۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس، الايدا، كەيبىر انالار وسى بالا بالا دەپ توزباي، بەس كۇندىك ءومىرىمىزدى ءماندى وتكىزەيىك دەپ وسى كوزقاراستى قولداپ قۇپتايتىن ويىنشىل توپقا قوسىلىپ، قۇلىقسىز ويناق، قۇر وتىرىسپەن تاۋىسىلۋدا. ءتىپتى كەي بىرەۋىمىز وسى وتىرىس دەپ تابىسىمىزدى تاۋىسىپ، ۇرپاعىمىزدى جار شەتىنە اپارىپ العانىمىزدى دا ۇقپايمىز، قاتەلىگىمىزگە ءىش جيمايمىز. ۇرپاقتارىمىزدىڭ جامان جولعا تۇسۋىنە ونەگە بولىپ جاتقانىمىزدى ەسكەرمەيمىز. سوندىقتان وتان وتباسىنان باستالاتىندىعىن باعامداپ، تاربيەنى وزىمىزدەن باستاپ، ۇرپاعىمىزعا جاقسى ونەگە كورسەتىپ، ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيلەۋگە، كەلەشەگىمىزدى كەمەلدەندىرۋگە قۇلشىنايىق. ەلدىڭ تاعدىرى بيلەۋشىلەردىڭ قولىندا دەگەننەن گورى، اتا-انانىڭ قولىندا دەۋ ءجون بولار دەپتى ءبىر عۇلاما. ارينە، بالا تاربيەسى ۇلكەن تاعىلىم، ول جاۋاپكەرشىلىك پەن جالىقپاي ىزدەنۋدى قاجەت ەتەدى. قىزمەتتە تىكەمىزدەن تىك شانشىلىپ جۇرسەكتە، وتباسىندا ءوزارا كەڭپەيىل ، كەشىرىمشىل بولىپ، كەلىسپەستىكتى كەرىسپەن ەمەس، كەڭەسپەن شەشىپ، جاقسى مىنەز، جايدارى قۇلىق كورسەتىپ، ىزگىلىكتەن ءنار الىپ، ءومىرىمىز جالعاسى بولعان ۇرپاعىمىزدىڭ جانىن وتباسى جىلۋىنا شومىلدىرىپ، ۇرپاق تاربيەسىن ورتا جولدا ۇزبەي، ەرتەرەك قامدانىپ، ۇلت ءۇشىن ۇرپاق تاربيەسىن وڭايىق اعايىن!

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • قابا اۋدانىندا ءتۇرلى قيمىلدار وتكىزىلدى
  • كادرلار بۇقارامەن تەرەڭ سۇيسپەنشىلىك ورناتتى
  • ستۋدەنتتەردىڭ ىستىق مەيىرى
  • كوكتوعاي اۋدانى اقجار قىستاعىنداعى قىراۋلى كورىنىس