اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ونەگە

جاقسى بولسا قوساعىڭ، مازداپ جانار وشاعىڭ

«سۇيگەن قىزىڭدى سيلا، ابىرويى مەن ارىن ادامدىق قاسيەتىن ساقتا، سەنى ىنتىقتىرعان قىز-بۇل سەنىڭ بولاشاق جارىڭ، جان قوساعىڭ، بالالارىڭنىڭ اناسى، ەكىنشى – ءوزىڭ» دەگەن ەكەن، ءازىمحان نۇرشايىقوۆ «ماحاببات قىزىق مول جىلدار» دەگەن سوعىس ورتىندە ءجۇرىپ جازعان عۇمىرنامالىق ەسسەسىندە. جار ءسۇيىپ، شاڭىراق كوتەرۋ، ءاربىر ازاماتتاردىڭ ومىردەگى ءبىر ارمانى، ەركەك كىندىكتىنىڭ وسى ءبىر ماحابباتتان تۋىنداعان ءومىر كارتيناسىن سوقپاي كەتۋى مۇمكىن ەمەس، ءسوزسىز ماحابباتتىڭ جەبەۋىمەن تاڭداپ سۇيگەن قوساعىڭدى تاباسىڭ. سونىمەن ازاماتتىق ەكىنشى ءومىر ەسىگىن اشاسىڭ، وزىڭە ءتان دارا وتباسىن قۇراسىڭ، وسى وتباسىن قۇرۋ بارىسى ۇيلەنۋ دەلىنەدى، ۇيلەنۋ دەگەنىمىز-ءوز ۇقىعىڭنىڭ جارىمىن ازايتىپ، مىندەتىڭدى ەكى ەسە كوبەيتۋ دەگەن ءسوز. ياعني، جالعىز ءجۇرىپ جالعاندى جالپاعىنان باسقان كۇندەرىڭمەن قوشتاسىپ، اكە-شەشەگە ءبىر، جان قوساعىڭا ءبىرقاراپ، تەل تۋعان زامانداستارىڭنىڭ، تۋىس-تۋعاندارىڭنىڭ تالقىسىنا تۇسەتىن، اڭدىپ باسىپ، ابايلاپ جۇرەتىن وتباسىندىق وتاعاسىلىق مىندەتتى ابىرويىڭمەن ورىنداۋعا بەكيتىن كەزىڭ.
ال، سوندا ازاماتتار قايتۋ كەرەك؟ سول ءۇشىن " سالت باس، ساباۋ قامشى" دەپ جۇرە بەرەتىن، ءوزىڭ ءبي، ءوزىڭ قوجا كۇندەرىڭنىڭ ارتتا قالعاندىعىن ويلانىپ سەرگەكتىكپەن وتباسىن قالاي باسقارام دەگەن مىندەت ارقالاعانىڭىزدى ءبىلىپ قويعانىڭىز ءجون. وتباسىندا ءوزارا سۇيىسپەنشىلىك بولعاندا عانا وتباسى تۇرمىسىنىڭ زور باقىتقا كەنەلە الاتىندىعىن، سەنىڭ العاشقى ءتۇتىن تۇتەتكەن جەكە شاڭىراعىڭ جانە ونى ۇستاپ وتىرعان جان قوساعىڭنىڭ ماڭىزىن، سونىمەن قاتار، «وتان وتباسىنان قۇرالادى، قوعامدىق تاربيەدە وتباسىنان باستالادى» دەگەن قاراپايىم دا ۇنەمى ايتىلىپ كەلە جاتقان عۇلامالار قورتىندىسىن ءتۇسىنىپ، وندا تەرەڭ تاريحي استار جاتقاندىعىن تۇسىنە بىلگەنىمىز ءجون.
وتباسى-ادام ءومىرىنىڭ شاتتىعى مول،ءۇي بولىپ، ءبىر وزگەشە كۇيگە ەنىپ، بالا سۇيىپ، مامندى ءومىر سۇرەتىن ورنى. وسى وتباسىن قۇرۋ، كوركەيتۋ، قايماعىن شايقالتپاي باسقارۋ سەنىڭ ءسۇيىپ العان جان قوساعىڭنىڭ جارتى الەمدىك ارداقتى انالىق قاسيەتىندە جاتىر.
«شىن ويلاساڭ وشاعىڭنىڭ ىرىسىن، جان قوساعىڭ بايلىعىڭ دا تىنىسىڭ» دەپ حالىق ماقالىندا ايتىلعانداي، وشاعىمىزدا بار، وتباسىمىزدا بار ازاماتتار، وسى وتباسى تۋرالى قانشالىق نازاريالىق ساۋاتقا يەمىز؟ وتباسىنىڭ جان-جاقتىلى قاسيەتىن قانشالىق تۇسىنەمىز مىنە بۇل وتباسىن كوركەيتۋدەگى ۇلكەن تاقىرىپ. ولاي بولسا، قوساعىڭمەن، وشاعىڭدى تۋىنداتىپ وتىرعان اڭگىمەمىزدى وتباسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا بۇرايىق.
وتباسى ادامزات قوعامىنىڭ كلەتكاسى. وتباسى قوعاممەن تىعىز بايلانىستى بولىپ كەلەدى. تۇتاس قوعام مىڭ-ميليونداعان وتباسىنان قۇرالادى. وتباسىنىڭ ءىستيلى دۇرىس ەمەس، وتباسى مۇشەلەرى ءمورالسىز بولسا، تۇتاس قوعام قايتىپ تىنىش ىنتىماقتى بولا السىن؟ ال وتباسىنىڭ ءىستيلى دۇرىس، ءمورالى وسكەلەڭ بولسا، ول تۇتاس قوعامدىق سالت-ساناعا كەلەلى ىقپال جاسايدى. وتباسىندىق ءمورالدىڭ قانداي بولۋى، سول قوعامنىڭ رۋحاني وركەنيەتىن ولشەۋدىڭ ماڭىزدى ولشەمى بولىپ قالماستان، سول قوعامنىڭ تىنىش-ىنتىماقتى بولۋ-بولماۋىنا، ورنىقتى وركەندەي الۋ-الماۋىنا، ءارى ناشار قوعامدىق سالتتى وزگەرتە الۋ-الماۋىنا تىكەلەي قاتىستى. ءىشىنارا جاستار مەن ورەندەردىڭ قىلمىس وتكىزۋ جولىنا ءتۇسۋى وتباسىنىڭ ناشار ىقپالىنا ۇشىراۋى مەن تىعىز بايلانىسىپ جاتاتىندىعىن قوعامدىق اماليات دالەلدەپ وتىر. كەيبىر وزىمشىلدىگى كۇشتى، تەك اقشاعا تابىنعان اتا-انالار ءوزىنىڭ كوڭىلدىتىرلىگىنە عانا ءمان بەرىپ، قارتتاردى كۇتۋدى، بالاشاعالارىن ماپەلەپ ءوسىرۋدى قالامايدى، اۋەلى، بالا-شاعالارىن ارتىق شولجاڭداتىپ، قوعامدا ويىنا كەلگەنىن ىستەۋگە ايتاقتايدى. كەيبىر وتباسىنىڭ تۇرمىس ءىستيلى شىرىكتەسىپ، بالا-شاعالارىنا ناشار ىقپال جاسايدى. اسىرەسە، ءمورالسىز، زاڭدى ەلەمەيتىن وتباسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى قوعامنىڭ تىنىش ىنتىماقتى بولۋىنا، ورنىقتى تۇردە وركەندەۋىنە وراسان زور نۇقسان جەتكىزەدى. سوندىقتان، وتباسىندىق تاماشا ءمورال مەن ءتالىم-تاربيەسىن كۇشەيتۋ ناشار قوعامدىق سالتتى وزگەرتىپ قوعامنىڭ تىنىش-ىنتىماقتى بولۋى مەن ورنىقتى تۇردە وركەندەۋىن جۇزەگە اسىرۋدا كەلەلى دە بەلسەندى رول اتقارادى.
قىسقاسى، سوتسياليستيك جاڭاشا وركەنيەت قۇرىۋدا وتباسىندىق تاماشا ءمورالدى دارىپتەۋ مەن ساۋلەلەندىرۋ قوعامنىڭ تىنىش-ىنتىماقتى بولۋى مەن ورنىقتىلىعىن دامىتۋدا وراسان زور تۇرتكىلىك رول اتقارادى. سوتسياليستيك زاڭداردىڭ دۇرىس اتقارىلۋىن قورعاپ، ەلىمىزدىڭ وسىزامانداندىرۋ ۇلى نىساناسىنىڭ تەزىرەك جۇزەگە اسۋىن ىلگەرلەتەدى.
سوندىقتان دا «تاتۋ بولسا اعايىن، ءبىرى قۇيرىق، ءبىرى جال.
تاتۋ بولسا ەر-ايەل، ءبىرى شەكەر ءبىرى بال» دەگەندەي جان قوساعىڭمەن بەرەكە بىرلىكتى بولىپ، وشاعىڭنىڭ قوعامدىق سيپاتقا ساياتىن وتباسىندىق تاماشا ءمورالىن بارىنشا كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىنۋىمىز قاجەت. وتباسىندىق تاماشا ءمورال-قوعامدىق رۋحاني وركەنيەت قۇرىلىسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولەگى، ويتكەنى، وتباسىندىق تاماشا ءمورال سوتسياليستيك ءمورالدىڭ ءۇش ۇلكەن سالاسىنىڭ ءبىرى، وتباسىندىق تاماشا ءمورال بولماسا، ايتىپ وتىرعان ءمورال سالاسى تۇتاستىلىعىنان ايرىلادى. وتباسىندىق تاماشا ءمورال رۋحاني وركەنيەتتىڭ كەمەلدەنىپ، تياناقتانۋ-تياناقتانباۋىنا سايادى، ءار بىر وتباسىنىڭ ءمورالى جاقسى بولاتىن بولسا، وندا تۇتاس قوعامداعى رۋحاني وركەنيەتتە ءوز تياناقتانادى. سونىمەن بىرگە، وتباسى ءمورالىنىڭ جاقسى ياكي جامان بولۋى سول وتباسىنداعى ءار ءبىر مۇشەلەرىنىڭ يدەيا، مىنەز، قاسيەت، ءىستيل، جان-جۇيە، ارەكەتىنە كەلەلى ىقپال جاساپ وتىرادى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل تۇتاس قوعامدىق رۋحاني وركەنيەتپەن تىكەلەي قابىسىپ جاتادى. دەمەك، وتباسىندا تاماشا ءمورالدى قالىپتاستىرۋ، ونى ساۋلەلەندىرۋ توتەنشە ماڭىزدى.
وتباسىندىق تاماشا ءمورال، وتباسىنىڭ بەرەكەسى، بال جالاسقان باقىتتى تۇرمىسىنىڭ رۋحاني كۇش-قۋاتىنىڭ قاينارى، «بەرەكەلى جۇبايدىڭ ءبىر تەڭگەسى مىڭ تەڭگە، بەرەكەسىز جۇبايدىڭ مىڭ تەڭگەسى ءبىر تەڭگە» دەي بەرەكەسى قۇپ جاراسقان وتباستارىن قۇرۋدى بارلىق ادام اڭسايدى. ال مۇنداي وتباسىن قۇرۋ وڭاي-وسپاق ءىس ەمەس، دەسەدە قول جەتپەيتىن زاڭعار بيكتە ەمەس، «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى، تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى» دەگەندەي، بەرەكەلى وتباسىن قۇرۋدىڭ ماڭداي العى شارتى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءتارتىپكە، زاڭدارعا ءسوز جوق بويسىنۋى، وتباسىنداعى ءبىر ادام زاڭعا قايشىلىق جاسايتىن بولسا، ءوز باسىنا باقىتسىزدىق تۋدىرۋمەن عانا تىنباي، وتباسىنا جانە تۇتاس قوعامعا تىنىشتىق بەرمەيدى. سوندىقتان وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەلەرى زاڭدىق ساناسىن كۇشەيتىپ، زاڭ تارتىپكە بويسىنۋدىڭ ۇلگىسى بولۋ كەرەك. ال ونان دا ماڭىزدىسى، وتباسىنىڭ ءار ءبىر مۇشەلەرىنىڭ ءمورال كوزقاراسىن كۇشەيتىپ، وتباسى تۇرمىسىنداعى ءتۇرلى قايشىلىقتاردى جاقسى شەشىپ، وتباسىنداعى ءمورال جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق وتەپ،ءمورالدىق ساناسىن جوعارلاتىپ، ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى بەرەكەنى كۇشەيتىپ جانە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشىپ، وتباسى مۇشەلەرى مەن كورشى-قولاڭدار اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىكتى كۇشەيتىپ، سانالى ازاماتتىق تانىم قالىپتاستىرۋ كەرەك. وتباسى تۇرمىسى سوندا عانا بايندى بولىپ، سول شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنى تۇزىۋ ۇشاتىن بولادى. قىسقاسى، وتباسىندىق ءمورال كوزقاراسىن كۇشەيتىپ، ءمورالدىق تانىم مەن مورالدىق سانانى جوعارلاتۋ بەرەكەسى بال جاراسقان باقىتتى وتباسىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدى كەپىلى. نەگە دەسەڭىز، وتباسىندىق تاماشا ءمورال وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ارەكەت ولشەمى، ول ەرلى-زايىپتىلاردىڭ، اتا-انا مەن بالا-شاعالارىنىڭ، اعا-ىنىلەرى مەن اپەكە-قارىنداستارىنىڭ، ۇلكەندەرمەن-كىشىلەردىڭ، وتباسىمەن كورشىلەردىڭ وزارا بارىس-كەلىسىن جونگە سالۋدىڭ ەرەجەسى، وتباسىندىق تاماشا ءمورال وتباسى مۇشەلەرىنىڭ تۇرلىشە بورىشتارىن بەلگىلەيدى، وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءسوز-ارەكەتىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن، جاقسى-جاماندىعىن ولشەيتىن ماڭىزدى ولشەمى، سوندىقتان، وتباسىندىق تاماشا ءمورال بەرەكەسى جاراسقان باقىتتى وتباسىن كوركەيتۋدە ەرەكشە ماڭىز الادى.

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • قابا اۋدانىندا ءتۇرلى قيمىلدار وتكىزىلدى
  • كادرلار بۇقارامەن تەرەڭ سۇيسپەنشىلىك ورناتتى
  • ستۋدەنتتەردىڭ ىستىق مەيىرى
  • كوكتوعاي اۋدانى اقجار قىستاعىنداعى قىراۋلى كورىنىس