اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ونەگە

ءسوزدى جۇيەلى سويلەۋ ادەبىمىزدى ارلەندىرەيىك

  تۇركىستان قايىسپاي ۇلى

  اۋزىنان ءسوزى، قوينىنان ءبوزى ءتۇسىپ، قانشا وقىسادا، ەزىپ، مىجىپ سويلەپ، ءسوزدىڭ يحۋاتىن قاشىرىپ، بايقادىڭبا، سوزىندە، ءبىر اۋىز ءدام- تاتۋ جوق، قانشا وقىپ، قانشا قىزمەت ىستەسەدە، سوزىندە جۇيە، نە جاعىمدى ءسوز ادەبى جوق. تىڭداعاننان مەزى بولاسىڭ دەيدى، سوزگە شورقاق ادامداردى. سوندىقتان ءسوزدى جۇيەلى سويلەۋگە،ءسوزدى تۇجىرىمدى سويلەۋگە، ادەبىمەن سويلەۋگە داعدىلانۋ، قارسى جاعىڭا سويلەگەن ءبىر اۋىز سوزىڭمەن جاقسى اسەر قالدىراتىنداي ەتۋ كەرەك. دەمەك، كىسىنىڭ تاربيەلىك دەڭگەيى كوبىندە ءسوزىنىڭ سيپاتىنان بايقالادى. ءبىزدىڭ قازاق حالقىندا<<ءسوز جۇيەسىن تاپسا، مال يەسىن تابادى، ونەر الدى- قىزىل ءتىل>> دەگەن ماقالدار بار. مىنە بۇل- حالقىمىزدىڭ ءتىل قۇدىرەتىن تانىپ ءارى وتە ارداقتاعانىن كورسەتەدى. حالىق قاشاندا ءسوزدىڭ ادامدار اراسىنداعى اتقاراتىن قىزمەتىنە، سويلەۋدىڭ پارقىنا جانە قاي جەردە قالاي سويلەۋگە ايرىقشا ءمان بەرگەن. " جاندى جارالايتىن دا ءسوز، ەمدەيتىن دە ءسوز. تاياق ەتتەن وتەدى، ءسوز سۇيەكتەن وتەدى. جاقسى ءسوز- جان ازىعى. جاقسى لەبىز، جارىم ىرىس. وق جارىسى بىتەر، ءسوز جارىسى بىتپەس. تاۋمەن تاستى جەل بۇزار، ادامزاتتى ءسوز بۇزار>> دەگەن سياقتى ماقالدار ءسوزدىڭ بۇزۋشى جانە تۇزەۋشى زور كۇش ەكەنىن، سويلەي ءبىلۋدىڭ وراسان زور ماڭىزىن تانىتادى.

  شىنىندا دا، ادامنىڭ ادام بولىپ تۇلعالانىپ، كەمەلدەنۋىندە ءسوزدىڭ اتقارعان رولى باعا جەتكىزسىز "جىلقى كىسىنەسكەنشە، ادام سويلەسكەنشە" دەگەندەي، ادامدار ءبىر- بىرى مەن ءسوز ارقىلى ۇعىسىپ، تانىسىپ، جاقىنداسىپ، وزىندە، وزگەنىدە ءسوز ارقىلى ايقاستىرادى. ءسوز-ادام ءۇشىن تاربيە قۇرالى. ءبىلىم- بىلىك، مادەنيەت، ونەر باستاۋى، ءتۇپ- تۇقياننان بەرى جاسالىپ، قورلانىپ كەلە جاتقان اقىل- وي جادىگەرى، اسەمدىك قازىناسى. سوندىقتاندا ءسوزدى شاشپا توك تەگىن دۇنيە كورىپ، وڭدى- سولدى تالعاۋسىز ايتا بەرسەڭ، جۇعىمى، قادىرى بولمايدى. ۇلى اباي ايتقانداي:" ءسوز قادىرى- ادامنىڭ ءوز قادىرى، ءسوزى قۇپسىزدىڭ- ءوزى قۇپسىز".

  ادامدار ارا كۇندەلىكتى سويلەسكەنىمىزدە، قالايدا سول كۇنگى سويلەگەن سوزدەرىمىزدىڭ جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز اسەرى زور ەكەنىن كۇندە ءبىر وتباسىندا تالقىعا سالاتىن جايتىمىز بار. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ:" جىلى- جىلى سويلەسەڭ جىلان ىنىنەن شىعادى"- دەگەن تاماشا ماقالى جىلى دا جاعىمدى سويلەۋدىڭ قانشالىق كەرەمەت كۇشكە يە ەكەنىن اڭعارتادى. حالىق جىرلارىندا اۋزىن ايعا بىلەگەن ايتقىش دىلمارلارىمىزدى تىلىنەن" ءتاتتى ايتقاندا، بال تامعان، اشتى ايتقاندا، قان تامعان" دەپ سيپاتتايدى.

  ادامنىڭ قوعامدا ءوز ورنىن تابۋىندا، كوپتىڭ قۇرمەتى مەن سەنىمىنە يە بولۋىندا. كەمەل عۇمىر كەشۋىندە ورنىمەن ءدامدى، دايەكتى سويلەي ءبىلۋى، تاۋىپ ايتاتىن تاپقىرلىعى ۇلكەن رول اتقارادى. ۇيتكەنى، اقىلى كەمەل، كىسىلىگى زور، ءبىلىمى مول ادام عانا سولاي سويلەي الادى. ونداي ءدامدى، قيسىندى، قىسقا قايىراتىن قىزىقتى، ايشىقتى دا، ءادىل ءسوزدى حالىق ۇيىپ تىڭداپ، "تۋرا ءسوز، قۇدايى ءسوز، جۇيەسى مەن سويلەنگەن جۇيەلى ءسوز" – دەپ ءسوز ۋاجىبىنە توقتاعان.

  ورىندى سويلەۋ، قيسىندى سويلەۋ- ول دا ءبىر ءسوزدىڭ دارا باقىتى. سوندىقتان ءار ەلدەن شىققان ارعى-بەرگى زامان دانالارىنىڭ، اقىلگويلەرىنىڭ ءسوزدىڭ، سويلەۋدىڭ ماڭىزىن اسا جوعارى باعالاپ، وي تولعاماعانى جوق دەسەدە بولادى.ۇلى اباي:وتكىردىڭ جۇزى،كەستەنىڭ ءبىزىورنەگىن سەندەي سالا الماس،دەپ تامسانا باعالاسا، عابيت مۇسىرەپٶۆ تاۋىپ سويلەگەن ءسوزدى" تىلدەن شۇعىلا شاشقانعا" بالايدى. ەندى ءبىر جاعىنان، ادامنىڭ مەيىرىن قاندىرىپ، مەرەيىن وسىرەتىن- قۇر جاعىن جانىپ، ءتىلىن بەزەپ سويلەي بەرۋدە دۇرىس ەمەس. تاجىك اقىنى كايكاۋىس:" ۇقىپتىلىق اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جاقسىسى-ۇقىپتى سويلەۋ" دەگەن ەكەن. مىنە بۇل، ءسوزدىڭ تۇجىرىمدى، ايقىن، ۇعىنىقتى سويلەۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى. ءسويلەۋدىڭ تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى قاسيەتىن اشا وتىرىپ، قازاق عاحليالارىندا:" اس تۇزبەن ءدامدى، سۋ اعىنىمەن ءدامدى. ادام ساليحالى، ساپالى سوزىمەن ءدامدى"دەپ كورسەتەدى.

  سىپايى، كەلىستى ءسوز- سويلەۋشىنىڭ كىسىلىگى مەن ابىرويىن ارتتىرادى. جاقتاستارىن كوبەيتەدى، كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەيدى، سوندىقتان ءتىل قۋاتىنا بارلىق عۇلاما تالىمگەرلەر، ۇستازدار ەرەكشە ءمان بەرگەن.

  ارينە، سويلەي ءبىلۋ- ۇلكەن ونەر. الايدا، جۇيەسىن تاۋىپ سويلەۋ، سويلەگەن سوزىندە ماڭىزدى مازمۇندار بار، تىڭداۋشىلارعا جاعىمدى، قوڭىر ءۇندى، وسىنىڭ داۋىسىن-اي، شىركىن. ساباقتاپ سويلەگەن سايىن تىڭداعىڭ كەلەدى، پالەنشەكەڭنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ ايلانىپ قالدىم. دەيتىندەي اسەر قالدىرۋعا داعدىلانۋ، ءسوزدى اڭدىپ سويلەۋگە ادەتتەنۋ كەرەك.

  اسەم سويلەۋگە كوپ تىڭداپ، كوپ وقىپ، حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىن، اسىرەسە، ايتقىشتىق پەن تەرەڭ ويدىڭ ءىنجۋ- مارجاندارى- ماقال- ماتەلدەردى جەتىك ءبىلىپ، سىرىنا ءۇڭىلۋ، قازاقتىڭ عاحىليالارىنداعى:" اقىلدى ادام ءسوزدى ناقىلسىز ايتپايدى، ءبىر ايتپاسا ناقىلدى- اقىلسىز ايتپايدى" دەگەن تۇجىرىم سودان شىققان. "ءجۇزدىڭ كوركى ساقال، ءسوزدىڭ كوركى- ماقال" – دەگەن تۇجىرىمدى ايشىقتى ماقال- ماتەلدەر، ءسوزدىڭ شەشەندىگىمەن، جۇيەلى سويلەنگەندىگىن مەڭزەيدى.

  ءسوز ادەبىن قالپتاستىرۋداعى ەندىگى ءبىر ماڭىزدى بۋىن، ۇرپاقتاردى كىشكەنتايىنان باستاپ جۇيەلى سويلەۋگە تاربيەلەۋ. قازىرگى قوس ءتىلدى بولۋ وركەن جايعان وقىتۋ بارىسىندا ءوز ۇلتىنىڭ انا ءتىلىن مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا تولىق بىلەتىن، تولىق سويلەي الاتىن جاققا تاربيەلەۋ. ول ءۇشىن، مەكتەپكە كىرىسى مەن-اق، اتا- انا بولعان ادام مۇقياتتىلىقپەن انا-ءتىل ساباعىن جاقسى وقۋىنا جاردەمشى بولۋ. ولەڭ-جىرلاردى، شەشەندىك سوزدەردى جاتتاۋعا، وزىنىڭدە تاقپاق، ولەڭ جازۋعا تالپىنىپ، ءۇي ىشىندە، كىلاس، مەكتەپ جيىندارىندا تارتىنباي سويلەپ، ويىن تۇسىنىكتى ەتىپ ايتىپ جەتكىزۋگە ماشىقتاندىرۋ، ەرتەگى ايتىپ بەرۋ، جۇمباق شەشكىزۋ، شەشىلە سويلەۋگە باۋلۋ ارينە، اتا- انامەن تاربيەشى ۇستازداردىڭ ۇرپاقتان ءۇمىت كۇتەم دەسە باس تارتپايتىن بورىشى. قازىرگى اتا- انالاردا ساۋاتسىزدار جوق. سوندىقتان ۇرپاقتارىن ءوز ۇلت ءتىلىنە، سويلەۋگە تاربيەلەۋگە حاقىلى.

  سويلەۋدەگى ەڭ جاقسى قاسيەت-وي-پىكىرىن قىسقا ءارى ءدال ايتىپ جەتكىزۋ. التىن، كۇمىس، گاۋھاردىڭ قىمبات سانالۋى-ولاردىڭ ازدىعى. تازالىعى دەسەك، قىسقا، قوسپاسىز، ۇعىمدى سوزدە قادىرلى. ابايدى الەمگە تانىتقان مۇقتار اۋەزوۆتىڭ:" قىسقا سويلەۋ- تالانىتتىڭ سىڭارى" دەۋى دە سوندىقتان. ال، حالىق اراسىندا ايتىلاتىن:"كوپ ءسوز ەسەككە جۇك، كوپ سويلەگەن ەزبە، كوپ قىدىرعان كەزبە. كوپ ءسوز-كومىر، از ءسوز- التىن. جاقسى بايقاپ سويلەيدى، جامان شايقاپ سويلەيدى. اڭدىماي سويلەگەن، اۋىرماي ولەدى. ءسوز قۋعان-پالەگە جولىعادى. ءبىر اۋىز جاقسى ءسوز، مىڭ سوگىستەن ارتىق" دەگەن ماقالداردا سويلەۋ ادەبىنىڭ الۋان سىيپاتتارى جاقسى بەينەلەنگەن.

  ايتەۋىرسويلەي الادى ەكەم دەپ، تاسىراڭداماي، ابايلاپ سويلەۋ- اقىلدىلىق، كوشەلىلىك، يناباتتىلىق بەلگىسى. ءوزىڭ وپىق جەپ، وكىنىپ جۇرمەۋ ءۇشىن، وزگەنىڭ جانىنا جازىقسىزدان جارا تۇسىرمەۋ ءۇشىن بايقاپ، باعامداپ سويلەۋدىڭ ءمانى ەرەكشە زور. حالىق اراسىنداعى" ايتىلعان ءسوز- اتىلعان وق. تىلىمنەن جازدىم" دەپ وپىق جەمەۋ ءۇشىن، الدىن الا ويلانىپ الۋدى ادەتكە اينالدىرۋ جاقسى قاسيەت سانالادى. دەنساۋلىق سالاسىنداعى دارىگەرلەردە:"ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا، اسىرەسە، جۇرەك- قان تامىرلارىنىڭ سىرقاتىنا شالدىقپاۋدا اينالاداعى ادامدار ءسوزىنىڭ اسەرى زور ەكەندىگىن انىقتاعان. سوندىقتان، ۇرپاقتارعا، اينالاسىنداعى ادامدارعا "سەن، ەي" دەپ، دورەكى ءتىل قاتپاي،"ءسىز" دەپ سىپايى سويلەۋدىڭ مادەنيەتتىلىك، ىززەتتىلىك قانا ەمەس، قارىم-قاتىناسقا جۇمساقتىق، جايدارىلىق دارىتاتىن كۇش ەكەنىن ۇعىندىرىپ وتىرعانءجون. جىلى شىراي تەك سالەمدەسكەندە عانا ەمەس، ادامدارعا ءتىل قاتقاندا، سويلەسكەندە دە كەرەك نارسە. سويلەۋگە " عاپۋ ەتىڭىز، قۇلاعىم سىزدە" دەگەن سياقتى جاعىمدى سوزدەردى ورنىمەن قولدانۋدى ادەتكە اينالدىرۋ كۇندەلىك تۇرمىستا كەرەك. وسىنداي جۇمساق، جايدارى جۇزدىلىك-سالەم بەرۋ، ءتىل قاتۋ، سويلەسۋدە قانداي قاجەت بولسا، تىڭداۋ ءۇشىندە سونداي قاجەت.

  وتباسى مەن قوعامدا بۇرىق ەتە تۇسەتىن ۇلكەن- كىشى ۇرىس- كەرىستەرمەن كىيكىلجىڭدەردىڭ تۇپكى سەبەبى دورەكى، قوپال ايتىلعان ءتۇرلى ءسوز ەكەنىنە زەر سالىپ تەكسەرگەن كىسىنىڭ كوزى ايقىن جەتەدى. جانە دورەكى دە انايى اۋىر سوز، ءدۇت مىنەزبەن تۇرپايى قىلىق. تاربيە كورمەگەن، تاسباۋىر. شايپاۋ ادامداردان شىعاتىنى جۇرتقا ايان. " بۇلتتان شىققان كۇن اشتى، جامان ادامنىڭ ءتىلى اشتى. بىلگەن تاۋىپ ايتادى، بىلمەگەن قاۋىپ ايتادى" سياقتى ماقالدار حالىق دانالىعىنان قوسىلعان شىندىق ەكەنى داۋسىز. مۇنداي سوزدەر ايتۋشىنى جەكسۇرىنداتىپ، قوعام جۇمىسىنادا اۋىر زارداپ تيگىزىپ، جەكە ادامنىڭدا كوڭىلىن قالدىرىپ، جانىن كۇيزەلتەدى.

  اشىق-شاشىق، ەسىك- تەسىكتەن ءيت تە، مىسىق تا، مالدا كىرىپ شىعا بەرەدى. سول سياقتى،"ەكى ەلى اۋىزعا، ءبىر ەلى قاقپاق قويىلماعان" اۋىزدان دا" اق ءيت كىرىپ، كوك ءيت شىعا بەرەدى".

  سويلەۋدىڭ قاسيەتى- ادەپتىلىگى مەن ادەمى سويلەۋدە. جالعان ايتۋ، كىسىلىككە جاتپايدى. حالىق وتىرىكشىنى جەكسۇرىن كورەدى. جەتكىنشەك ۇرپاقتى:" وتىرىك ءسوز ورگە باسپايدى. وتىرىكشىنىڭ شىن ءسوزى زايا كەتەدى" دەپ، جالعان سويلەۋدەن جىيرەندىرىپ، شىن سويلەۋگە جەتەكتەيدى. شىن سويلەۋ- ادەپتىلىكتىڭ ەڭ نەگىزگى بەلگىسى. ازاماتتاردى ولشەيتىن ولشەم. سۋايت ادام- ادامگەرشىلىگى جوق، جان دۇنيەسى سۇركەي ءنارسىز ادام. مۇنداي ادامداردى ۇلى اباي:" وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق" بۇلار ومىردەگى جەكسۇرىندار دەپ كورسەتكەن.

  ءسوز سويلەۋدەگى تاعى ءبىر جايت. ءسوزدىڭ وڭى مەن تەرىسىنە، ءوڭى مەن استارىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ سويلەگەن ءجون. تىڭداۋشىلاردىڭ ىنتا-ىقىلاسى، بۇكىل اۋەنىمەن ساناسپاي، ورىنعا، جاعدايعا قاراماي، ءنارسىز، ءمانسىز، ۇزاق سونار سوزدەرمەن باسقالاردىڭ ۋاقىتىن الۋ، سوزىنەن جالىقتىرۋ، بۇل دا ۇلكەن ادسەپسىزدىك. وندايلار مىلجىڭ، مىجعاۋ دەپ اتالادى. ەزبەكىل، مىلجىڭداردى جۇرت جاقتىرمايدى، سويلەۋدىڭ ءبىر- بىرىنە كەرەعار ەكى ءتۇرى جايىندا، قازاقي اقىلياردا:"كوپ ءبىلىپ، ءدوپ سويلەگەن-شەشەن، از ءبىلىپ، كوپ سويلەگەن مىلجىڭ" دەپ ادەمى تۇيىندەگەن.

  سويلەۋگە قاتىستى ادەپتىلىكتىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى- ورىندى، ءادىل سوزگە توقتاۋ. ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز ءسوزبەن شەشكەن دانا شەشەن حالقىمىزدىڭ اتا- سالتىندا جۇيەلى ۋاجگە توقتاماۋدان وتكەن ءپاتۋاسىزدىق جوق. وندايلار تۋرالى حالىق" اتالى سوزگە اقىماق توقتامايدى" دەپ ونداي ادامداردى شەتتەتىپ تاستايدى. كۇنى-بۇگىنگە دەيىن قازاق شەشەندەرىنەن- ءمامي ءبي ادىلدىگىمەن دە، شەشەندىگى مەندە، ەل باسقارسا، بىقىش شەشەننىڭ زامانىمىزعا اتى قالعان. ال، كۇنگەي مۇقاجاننان توكپە ءسوزدىڭ شەشەندىگىن كوزىمىزبەن كورىپ، قۇلاعىمىزبەن ەستىدىك. تاريحتاعى ۇلان قايىر ايتىستاردىڭ ءبىردە بىرىندە تۋرا ايتىلعان ءادىل ءسوزدى اتتاپ ءوتۋشىلىكتى كەزدەستىرمەيمىز. ال، اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ايتىسكەر اقىندارىمىز ارىپتەستەرىن سوزدەن سۇرىندىرگەن جەردە دەرەۋ توقتاپ، جەڭىلگەندەرىن اشىق مويىنداپ وتىرعان. اقيىق اقىن قۇرمانبەك، جاملقاننان كوزى قۇمىلعانشا جەڭگەنىن ەمەس، سوزدەن سۇرىنگەنىن اڭگىمە ەتىپ بىلاي جەڭىلدىم ەمەسپە، دەپ جالپاق جۇزگە جايىپ جۇرەتىن. مىنە بۇل، ءسوز قادىرىن تانىپ، مويىنداۋدا ىرىلىكتى، كىسىلىكتى بىلدىرەدى. وسى ارادا ءوزىن تۋعان ەلىنىڭ پەرزەنتىمىن دەپ سانايتىن ءار بىر ازاماتتىڭ انا تىلىنە قاتىستى، سول تىلدە سويلەۋى تۋرالى اسا ماڭىزدى ءارى كوكەي تەستى ماسەلە كەلىپ شىعادى.سايىپ كەلگەندە، انا تىلىندە سويلەۋ، وعان دەگەن كوزقاراس ەڭ زور ادامشىلىق، مادەنيەتتىلىك، تاربيەلىلىك، ادەپتىلىك ولشەمى بولىپ تابنىلادى. ونىڭ ءمانى: ءار ازاماتتىڭ انا تىلىن تۋعان حالقىنداي، اتا-باباسىنداي، ءسۇيىپ، ارداقتاپ، ءوز تىلىندە سويلەۋدى قاسيەتتەپ، بارشا ۇلت جاندى ازاماتتارىمىزدىڭ كۇللى كۇش-جىگەرى ءتول ۇرپاقتى جورگەگىنەن انا ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىتىپ ءوسىرۋدى ماقسات ەتۋىندە.

  شىڭگىل اۋدانى مال شارۋاشىلىق مەكەمەسى

  تولىعى>> سۋرەت قامباسى

  بيىل ورتالىقتىڭ كەدەي رايونداردى قازىنالىق جاقتان قولداۋ تەبىنىن ۇلعايتادى الەمدىك سپورت قاۋىمداستىعى بەلبەۋىندە قازاقستاننىڭ تۋى مەن گولوۆكين بەينەلەنەتىن بولدى مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىسكە قاتىناسقان از ۇلت ۋاكىلدەرى مەن مۇشەلەرىنىڭ شاي قوناعاسى بەيجيڭدە وتكىزىلدى كەلىن بولۋعا دايىنسىز با؟ شينجياڭ مال شارۋاشىلىق رايونىنداعى جول قاتىناسىن كەمەلدەندىرسە

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • «تۋىستاسۋ اپتالىعى » قيمىلى تۋىستىق سۇيىسپەنىشلىكتى ءتىپتى دە نىعايتتى
  • تۋىستار ارا سۇيسپەنشىلىك تەرەڭدەدى
  • «تۋسشىلاۋ اپتالىعى» تۋستاردىڭ بەرەكەسىن بەكەمدەپ، سۇيىسپەنشىلىگىن تەرەڭدەتتى
  • باي مازمۇندى قيمىلدار وتكىزىپ، پارتيا 19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇگىتتەدى