اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ونەگە

قازاق حالقىنىڭ اسپان الەمى جانە تابيعات جونىندەگى بىلىمدەرى

  تۇركىستان قايىسپاي ۇلى

  قازاق حالقىنىڭ اسپان الەمى جانە تابيعات جونىندەگى بىلىمدەرى مەن جىلدار ەسەبىن تومەندەگىدەي بىرنەشە جاقتاردان جيناقتاپ كورسەتۋگە بولادى.

  1.جىل مەن ماۋسىم. قازاق جىل ەسەبىندە جاز بەن قىستىڭ ءبىر- بىرىنە اۋىسۋىن ءبىر جىل سانايدى، ءبىر جىلدا 12 اي، ءتورت ماۋسىم(ءتورت توقسان)، 48 اپتا، 360 كۇنگە ايىرادى. وسى جىلداردىڭ اينالىپ كەلۋىنە قاراي 12جىلدى ءبىر مۇشەل جىل ساناپ، ونىڭ اينالۋ رەتىنە قاراي حايۋانداردىڭ اتىمەن تىشقان، سيىر، بارىس، قويان، ۇلۋ، جىلان، جىلقى، قوي، مەشىن، تاۋىق، ءيت، دوڭىز جىلدارى دەپ اتاعان. جىل مۇشەلەرىنىڭ قايتالاپ اينالىپ كەلۋىنە قاراي ادامداردىڭ جاسىن ايىرۋعا، ادامدار ومىرىندەگى ەلەۋلى بەلەڭدەرگە كوڭىل بولۋگە پايدالانۋدان سىرت، سول ءبىر حايۋان اتىمەن اتالعان جىلداردىڭ قاتتى جۇمساق، جايلى-قايسىز بولۋىنا نەمەسە اۋارايى وزگەرىسىنەن قاراي سول جىلعى مالدى قونىستارعا جايلاپ ورنالاستىرىپ، قىس وتكەلىنەن امان ءوتۋدىڭ دايىندىقتارىن ىستەپ وتىراتىن بولعان. ۇيكەنى كەيبىر مۇشەل جىلداردىڭ جىلى جايلى، جازى ءشوپتى، قىسى جۇمساعىراق وتەدى، اپات از بولادى. ال كەيبىر مۇشەل جىلدارى جايسىز بولىپ، جازى قۋاڭشىلىق، قىسى قارلى-بوراندى، سۋىق بولىپ، مال مەن ادامدارعا قاتتى تيەدى. ءتىپتى مال قىرعىنعا ۇشىراپ اپات تۋىلادى. سوندىقتان ەسەپشىلەر مۇشەل جىلداردىڭ اينالىپ كەلۋى الدىندا بولجال جاساپ، الدىن الا قامدالا باستايدى. ادامداردىڭ <<جىلان ىسقىرىپ شىعادى، جىلقى وسقىرىپ كىرەدى، جىلقى جىلىڭ ىلگەرى، مەشىن جىل، وتتاۋ قايران ەسىل جىل، قوي جىلىم قوڭىر>> دەيتىن تانسىلدەر سول جىلداردىڭ سيپاتىنا قاراتىلسا كەرەك.

  ءبىر جىلدى ناۋرىز ايى (ءبىردىڭ ايى)، كوكەك ايى(ءساۋىر)، مامىر ايى، ماۋسىم ايى، شىلدە ايى، تامىز ايى، قىر كۇيەك ايى( ميزام)، قازان ايى، قاراشا ايى، جەلدى ايى(جەل توقسان)، قاڭتار ايى، اقپان ايى(ءۇشتىڭ ايى)، دەگەن ءتۇرلى اتتارمەن اتاپ، 12 ايعا، ءبىر جىلدىڭ ءار ءبىر ءۇش ايىن ءبىر ماۋسىم(ءبىر توقسان)دەپ، ءبىر جىلدى ءتورت ماۋسىمعا بولگەن. مىسالى، جاز ماۋسىمى-شىلدە، تامىز، قىركۇيەك، كۇز ماۋسىمى-قازان، قاراشا، جەلتوقسان ايلارى، قىس ماۋسىمى- قاڭتار، اقپان، ءبىردىڭ ايى، كوكتەم ماۋسىمى- كوكەك، مامىر، ماۋسىم ايلارى.

  قازاق مال شارۋاشىلىعى ومىرىندە وسى ماۋسىم، ايلاردى ايىرا بىلۋمەن ولاردىڭ اينالىپ كەلۋ رايىن باقىلاي ءبىلۋى ادامداردىڭ تىرشىلىك تۇرمىسى مەن مالدىڭ وندىرىستىك جۇمىستارىن ورنالاستىرىپ، ماۋسىمعا قاراي قونىستارىنا قوندىرىپ، جازدا كۇيلەندىرىپ، قىستان امان وتكىزۋدە توتەنشە ماڭىز الادى. سوندىقتان قازاق حالقى وسى ايلاردىڭ كەلەتىن مەزگىلى مەن اۋا رايىنا قاراي ولارعا تۇرلىشە سىيپات بەرگەن. مىسالى، ءبىردىڭ ايىن(ناۋرىز ايى)، ءبىر ىشەك ايى، ءسۇرىنىڭ ايى جانە قاسقىردىڭ جەرىك ايى، كوكەك ايىن كوك ىشەك ايى، شوپەك ايى، جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ، جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر ايى، ەلدىڭ قىستاۋدان كوشەتىن ايى، مامىر ايىن، ماي ىشەك، تولدەم ايى، ماۋسىم ايىن ماي پىسپەك ايى، شىلدە ايىن ۇركەردىڭ جەرگە تۇسكەن، ۇركەرسىز ايى، ميزام ايىن قىركۇيەك، كۇيەك بايلايتىن، ورما- ماساق ايى، قازان ايىن كۇزەم ايى، قاراشا ايىن جاماۋ- جاسقاۋ ايى، جەلدى(جەلتوقسان) ايىن توقتى تويماس، ءشومىش كەپپەس ايى، قاڭتار ايىن سوعىم ايى، اقپان ايىن (ءۇشتىڭ ايى)، كۇشتىڭ ايى، قاسقىردىڭ ۇيىك ايى دەگەن سياقتى سىيپاتتارمەن بەينەلەيدى.

  ەسەپشىلەر جاز ەسەبىن كۇنمەن ءتۇننىڭ كوكتەمگى تەڭەلۋ كۇنىنەن (ناۋرىزدىڭ22 كۇنى) باستايدى. نەمەسە ۇركەر تومەن ءتۇسىپ تارازى جۇلدىزى تۋعانعا دەيىنگى ارالىقتى جازعا جاتقىزادى. ال قىس ەسەبىن كۇنمەن ءتۇننىڭ ەكىنشى تەڭەلۋى- ەكىنشى توعىس ميزامنان (تامىزدىڭ 2-كۇنىنەن)ەسەپتەپ ياعني سۇمبىلە جۇلدىزى تۋىپ ۇركەر كوككە كوتەرىلگەن ۋاقىتتى قىسقا جاتقىزادى.

  قازاق جىل ەسەبىندە جىلدىڭ باسى ءبىردىڭ ايى نەمەسە نۋرىز ايى دەپ سانايدى، ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنى (21-نەمەسە 22-كۇنى)كۇنمەن ءتۇن تەڭەلىپ قىستىڭ سۋىعى قايتا باستايدى. قازاق حالقى سول كۇندى<< سامارقاننىڭ كوك تاسى ەرىگەن كۇن>>، <<جەر- انانىڭ توڭ كەۋدىسى ءجىبىپ،تاس ەمشەگى ىيىگەن كۇن>>،<< ۇزاق ۇشىپ كەلگەن كۇن>>،<<جىل باسى جىلقىشى تورعاي(ناۋرىزەك)كەلگەن كۇن>>،<< كوك قۇت(وسىمدىك)كوزىن اشقان كۇن>>،<< ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى- ۇلىس كۇن>> دەگەن سەكىلدى كوپتەگەن ناقىل سوزدەر قالدىرعان. ناۋرىزدىڭ العاشقى ءتۇنى(قىزىر ءتۇنى)،<< بەرەكە باسىنان باستالادى، جىل بويى اق مول، ءدان تاسقىن- تاسقىن، جاۋىن- شاشىن كوپ بولسىن>> دەپ ءۇي سايىن قىستىق ساقتاعان سۇرىلەرىن ءبيداي، ارپا، تارى، قۇرت- ىرىمشىك، تۇز، سۋ قاتارلى جەتىگە تولتىرىپ، قازان- قازان كوپ كوجە ىستەپ، قىدىرا ءىشىپ، سول جىلعا، <<جىل جاقسى بولسىن، ءتورت تۇلىك اقتى بولسىن>>>> دەگەن جاقسى تىلەكتەرىن ايتىسىپ، ءبىر ماسايراپ قالاتىن. سونىمەن بۇل ءداستۇر قازاقتىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنە اينالىپ، مىنەكي، كۇنى- بۇگىنگە دەيىن مەرەكەلەپ وتىر.

  قازاق ەسەپشىلەرى كۇنمەن ءتۇننىڭ قىسقارۋ، ۇزارۋىن دا باقىلاپ، << شىلدەدە كۇن شىل ادىم قىسقارادى>>، (شىلدەنىڭ 22-ىنەن باستاپ قىسقارۋى)،<< قاڭتاردا كۇن قارعا ادىم ۇزارادى>>(قاڭتار ايىنىڭ 22ىنەن باستاپ ۇزارۋى) دەپ ەسەپ جاسايتىن بولعان. مۇنداي كۇنمەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىن، قىسقارۋ، ۇزاءۋىن دۇرىس مەجەلەۋ ادامداردىڭ تۇرمىسى مەن ءوندىرىس جۇمىسىندا رەيالدىق ماڭىزعا يە، ارينە، سول ءبىر عىلىم- تەحنيكا دامىماعان داۋىرلەردە، ادامداردىڭ الەم جونىندەگى تانىمدارىندا دۇدامالدىق جاقتارىنىڭ بولعاندىعى شىندىق. مىسالى، كۇن اينالىپ، شىعىستان شىعىپ، باتىستان باتادى، جەر اينالماي، تەك كۇنمەن اي عانا قوزعالادى-مىس. الەم جونىندەگى بۇل سىرلاردى قازىرگى زامان استىرونوميا عىلىم ماماندارى الدە قاشان اشىپ تاستاعان.

  جەر شارىندا نە ءۇشىن ءتورت ماۋسىم(مەزگىل)- كوكتەم جىلى، جازى ىستىق، كۇز سالقىن، قىسى سۋىق بولادى؟ كۇن، جەر، اي قايسىسى قايسىسىن اينالادى؟ ايدىڭ تولۋى مەن جاڭالانۋى قالاي بولادى؟ قازىرگى زامان استىرونوميا عىلىمىنىڭ تۇسىندىرۋىندە: جەر ءوز ءوسىن اينالۋىمەن بىرگە كۇندى اينالادى، ياعني جەر شارى وربيتا جازىقتىعىمەن 66.33سەلتسي گرادۋستىق بۇرىش جاساپ كۇندى اينالادى. كۇندى اينالۋ بارىسىندا جەر ءوسىنىڭ قيعاشتىق باعىتى مۇلدە وزگەرمەيدى، سوندىقتان كۇن نۇرىنىڭ ءتۇسۋ سەنتىرى جىل بويىندا جەر شارىنىڭ وڭتۇستىك بەتى مەن سولتۇستىك بەتىنە جوتكەلىپ تۇرادى دەلىنگەن.

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • تۋىستار ارا سۇيسپەنشىلىك تەرەڭدەدى
  • «تۋسشىلاۋ اپتالىعى» تۋستاردىڭ بەرەكەسىن بەكەمدەپ، سۇيىسپەنشىلىگىن تەرەڭدەتتى
  • باي مازمۇندى قيمىلدار وتكىزىپ، پارتيا 19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇگىتتەدى
  • ازىقتىق ساڭىراۋ قۇلاقتى سىناق رەتىندە ەكتى