اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ونەگە

قازاق بالالار وينىنداعى ەسەپتىك جۇمباق جونىندە از ءسوز

  ارزىگۇل ءاشىم قىزى

  ويىن _ بالالار ءومىرىنىڭ ءنارى، ول جاي ەرمەك قانا ەمەس، سابيلەردىڭ رۋحاني جەتىلۋى مەن تاربيەلى ءوسۋىنىڭ العى شارتى. ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان ەسەپتىك جۇمباق _ بالالار وينىنىڭ ماڭىزدى ءبىر تارماعى، بالانىڭ ءوسىپ–جەتىلۋىندە سان جۇمباق كورنەكتى رول اتقارىپ جاتادى، بالالاردىڭ ماتەماتيكاعا دەگەن العاشقى قىزىعۋشىلىعىن جانە العاشقى ساۋاتىن اشادى.

  جۇمباق ــ بالالار ادەبيەتىندەگى اسا كۇردەلى، ەرەكشە جانر. مازمۇنىنان تارتىپ بەينەلەۋ فورماسىنا دەيىن وزىندىك ەرەكشەلىككە يە. ول ادامنىڭ وي ءورىسىن، العىرلىعىن، ءبىلىمىن سىناۋ ماقساتىندا ناقتى ءبىر زات نەمەسە قۇبىلىس سيپاتتالاتىن شاعىن ادەبي جانر. جۇمباقتىڭ ولشەمىنىڭ ۇقساماۋىنا بايلانىستى جۇمباقتىڭ جىكتەلۋى دە ءار ءتۇرلى بولادى، ءبىز بۇنى تۇبىرىنە قاراي جىكتەپ كورسەك، زات جۇمباق، قۇبىلىس جۇمباق، قيمىل جۇمباق، ءارىپ جۇمباق، سان جۇمباق دەپ بولەمىز. بۇلاردىڭ ىشىندە كۇردەلىلىگى جاعىنان دا، ويلاۋ فورماسى، قيىندىق دارەجەسى جاعىنان دا ەسەپتىك جۇمباق ەڭ قيىن ءارى تىڭ ىزدەنىستەردى قاجەت ەتەتىن، مولشەرلەپ، تۇسپالداپ، قارا دۇرسىندىكپەن ناتيجەسىن ايتۋعا كەلمەيتىن، تەك قانا عىلمي تۇرعىدان تالداۋ جاساپ، ناقتى دالەلدەر ارقىلى شەشۋى تابىلاتىن سان جۇمباق بولىپ تابىلادى.

  سان جۇمباقتار بالالاردىڭ ويلاۋ ورەسى جەتىلۋ بارىسىنا قاراي، مازمۇن جاعىنان قيىنداسىپ، ويلاۋ فورماسى جاعىنان كۇردەلىلەسىپ وتىرادى. العاشقى قادامى تىلگە جەڭىل، ويلانۋعا وڭاي ساناماقتاردان باستالادى. ساناماق جۇمباق ەمەس، ءبىراق بالالاردىڭ ەسەپكە دەگەن قىزىعۋشىلىعى، ماتەماتيكا ۇعىمىنا دەگەن العاشقى تۇسىنىگى.
مىسالى: ءبىرىم –ءبىرىم،
ەكىم –ەكىم،
ءۇشىم–ءۇشىم،
ءتورتىم–ءتورتىم،
بەسىم–بەسىم،
التىم –التىم،
اۋىر بالتام،
قالدى قالتام!
قىرقىلداۋىق،
قىرما تاۋىق.

  بۇل ساناماقتار بالانىڭ سان ۇيرەنىپ، زەرەكتىككە قاراي جەتىلۋىنىڭ العاشقى باسقىشى، ماتەماتيكا الەمىنە قويعان تۇڭعىش قادامى، بۇل ويىندى ويناۋشىلار بوبەكتەر مەن سابيلەر، ولار وسى ساناماق ارقىلى سانداردى (بىردەن ونعا دەيىنگى سانداردى) ۇيرەنەدى ءارى ءتىل ۇستارتۋ، تابيعاتتى تانۋ قادامىن دا باستايدى.

  ال بالالار ەسەيىپ، بوبەكتىك كەزەڭنەن وتكەننەن كەيىن بالالاردىڭ ەسەپكە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتادى، ويلاۋ فورماسى مەن ويلانۋ ورەسى وراسان زور وزگەرىسكە ۇشىرايدى، دەمەك بۇل كەزدە ساناماق جىرىنداعى ماتەماتيكا ولارعا ازدىق ەتەدى. ولار ءتىپتى دە ءبىر قادام تەرەڭدەپ ەسەپتىك جۇمباق وينىن ساناماقتىڭ ورنىنا قويىپ ءوز قابىلەتتەرىن جەتىلدىرەدى.

  سان جۇمباق ــ ءتۇبىرى سان نەمەسە ەسەپ بولىپ كەلەتىن جۇمباقتار، بالالاردىڭ جاس شەكتەمەسىنە قاراي وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى. العاشىندا قاراپايىم ەسەپتەردەن بىرتە–بىرتە كۇردەلەسەدى. مىسالى:
«اتام، اجەم كوكەمىز،
باۋرىم بار ەكەمىز،
اق سارباس قوي كەلگەندە،
وميىن دەدى اكەمىز.
قايراق جاتىر قايرالىپ،
داستارقان جاتىر جايلانىپ،
وتىر ەدىك شاي ءىشىپ،
جەڭگەم كىردى مايىسىپ،
ارقاسىندا كىشى ءىنىم،
ءبارى سوندا قانشا ادام،
ۇيدە وتىر قانشا جان؟»
بۇل سان جۇمباقتىڭ ەڭ قاراپايىم ۇلگىسى بولىپ، بالالاردى العاشقى ادىمدا ءتورت امالدان، اسىرەسە، قوسۋ امالىنان ساۋاتتاندىرادى. ياعني بۇگىنگى كۇندەرى باستاۋىش بالالارىنىڭ ماتەماتيكا وقۋلىعىنداعى قارا ەسەپتەر سياقتى بۇل جۇمباققا قاعاز–قالام ەمەس، ساۋساق ساناۋ ارقىلى دا جاۋاپ بەرۋگە بولادى. مۇندا اشىق كەيىپكەرلەردەن: اتام، اجەم، كوكەمىز، باۋىرىم، مەن، اكەم، جەڭگەم، كىشى ءىنىم بولسا، ال جاسىرىن ادامداردان: اق سارباس قوي اكەلۋشى، قايراق قايراۋشى، باتا بەرۋشى، داستارقان جايۋشى، شاي قۇيۋشى سىندى بىرنەشە جاسىرىنعان دەتال بار. مىنە، بۇل وسى جۇمباقتىڭ ەڭ قيىنءتۇيىنى، بالالار وسى جاسىرىن دەتالداردى تاۋىپ الا السا، قوسۋ امالى ارقىلى جۇمباقتىڭ شەشۋىن تابا الادى.

  ال، جەتكىنشەكتىڭ جاسىنا جاس قوسىلعاننان كەيىن جۇمباقتىڭ مازمۇنى دا، شەشۋ جولى دا قيىنداسىپ اۋىرلاسادى، بەلگىسىز نارسەنى ناعىز عىلمي ماتەماتيكا شەشۋ كەرەك بولادى. مىسالى، تومەندەگى جۇمباققا قارار بولساق:

  مەرتىگىپ كول جاعاسىندا ۇشا الماي تۇرعان جالعىز قاز اسپاندا ۇشىپ بارا جاتقان ءبىر توپ قازعا: «ەي، ءجۇز قاز، مەنى الا كەتىڭدەر»،- دەپتى، سوندا ۇشىپ بارا جاتقان قازدار: «ەي، جالعىز قاز، ءبىز ءجۇز ەمەسپىز. ارتىمىزدا بىزدەي ءبىر توپ، ونىڭ جارىمىنداي ءبىر توپ، ونىڭ جارىمىنداي ءبىر توپقا سەن قوسىلساڭ ءجۇز بولامىز» دەپتى. سوندا اسپاندا قانشا قاز ۇشىپ بارادى؟

  بۇل جۇمباقتىڭ شەشۋىن الدىڭعىداي قاراپايىم جولمەن شەشىپ الۋعا بولمايدى، دالەلسىز 36 دەپ جاۋاپ بەرۋگە دە بولمايدى، قايتا زاڭدى ماتەماتيكالىق ءتاسىل، تۇراقتى فورمالالار ارقىلى شەشۋىمىز كەرەك :

  X + X + 1/2X + 1/4X +1 =100

  بۇل بۇگىنگى كۇندەردە ورتالاۋ مەكتەپ ماتەماتيكا وقۋلىقتارىنىڭ نەگىزدىك ەسەپتەرى. ال، الدىعا ءبىر قادام ىلگەرىلەر بولساق، ءبىر قوناعاسىدا پاتشا، ءۋازىر، مالاي ادام سانى جۇزگە تەڭ، ەت تارتىلاتىن تاباق سانى ءجۇز، ءبىر پاتشاعا ءتورت تاباق ەت، ءبىر ۋازىرگە ەكى تاباق ەت، ءتورت مالايعا ءبىر تاباق ەت، سوندا قانشا پاتشا، قانشا ءۋازىر، قانشا مالاي بار؟ مۇندا سۇرالعان سۇراق سانى ءۇش ماسەلە ارقىلى كۇردەلىلەسكەن، بەلگىسىزدىك سانى ۇشكە جەتكەن، قازىرگى تولىق ورتا مەكتەپتەردىڭ ماتەماتيكا وقۋلىقتارىنداعى جوعارى جىلدىقتاردىڭ قيىن تۇيىندەرىنىڭ ءبىرى، ءبىلىم دارەجەسى تەرەڭ، جوعارى قابىلەتتى قاجەت ەتەتىن سۇراۋ.

  دەمەك، بالالار وينىنداعى سان جۇمباق، بالانىڭ العىرلىعىن، ويلاۋ قابىلەتىن جەتىلدىرەتىن، قازاق ماتەماتيكاسىنىڭ ەڭ قاراپايىم ءارى ەڭ العاشعى نۇسقاسى. حالقىمىز سان عاسىردان بەرى ەسەپتىك جۇمباقتىڭ بالا تاربيەسىندەگى رولى مەن ماڭىزىن ساۋلەلەندىرىپ كەلە جاتىر. سول ارقىلى بالانىڭ ماتەماتيكاعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن كۇشەيتىپ، تۇسىنىگىن جانە قابىلەتىن ارتتىرۋدا از بولماعان اسەرلەر جاساپ، بالانىڭ ەرتەڭى ءۇشىن كوپتەگەن قاجەتتىلىكتەر ازىرلەدى.

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • تۋىستار ارا سۇيسپەنشىلىك تەرەڭدەدى
  • «تۋسشىلاۋ اپتالىعى» تۋستاردىڭ بەرەكەسىن بەكەمدەپ، سۇيىسپەنشىلىگىن تەرەڭدەتتى
  • باي مازمۇندى قيمىلدار وتكىزىپ، پارتيا 19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇگىتتەدى
  • ازىقتىق ساڭىراۋ قۇلاقتى سىناق رەتىندە ەكتى