اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ونەگە

بەتاشاردىڭ بەرەكەسن كەتىرمەيىك...

  تاۋلە قۇماش ۇلى

  
قازاق قالقىمىز كەلىن تۇسىرۋدى ومىردەگى ەڭ قۋانىشتى، ىيگىلىكتى ءىس دەپ سانايدى. اۋەلى كەلىننىڭ اتا- ەنەسى، تۋىس- تۋعانى اعايىن، دوس، كورشى- قولاڭدارعا دەيىن باسمىزعا باس، اسمىزعا اس قوسىلىپ، وڭ جاعمىز قىزارىپ،ءبىر شاڭىراق كوتەرىلىپ، ىرگەمىزگە وتاۋ كەلىپ،اۋىلىمىز مولايدى، وتاۋى وردا بولسىن دەپ تۇگەل مارە- سارە بولىپ قۋانىشقا بولەنەدى. قازاق قالقى «كەلىندى باستان، بالانى جاستان» دەپ كەلىنمەن بالا تاربيەسىن باستى ورىنعا قويىپ، ەرەكشە مان بەرگەن قالىقبىز، سوندىقتان جاڭا تۇسكەن كەلىنگە العاش بەتاشار ايتىپ بەتىن اشادى، بۇل كەلىننىڭ اتا- ەنەسى، تۋىس- تۋىاندارىن تانستىرىپ، اق كەلىننىڭ ءمورالدى، مۇراتتى، مادەنيەتتى، ادەپ- يبالى، اشىق جارقىن، ۇقپتى بولىپ، «كەلىننىڭ اياعىنان با، قويشىنىڭ تاياعىنان با؟ » دەۋدەن اۋاشا بولۋ ءۇشىن وتاۋدىڭ تاباندىرعىن وڭ اياعمىن اتتاپ ۇيگە كىرگىزەدى. بۇل سول وتباسىنىڭ بەرەكەسى كۇشتى، دەندەرى ساۋ، باستارى امان، مالدارى تۇگەل بولۋدى تىلەگەن اتادان بالاعا جالعاسقان سالتمىزدى قازىرگى جاراسىمدى دا بەرەكەلى قوعام قۇرۋعا ۇيلەسەتىن تاماشا سالت- داستۇرمىز. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ قايماعىن بۇزباي ماڭگى جالعاستراتىن داستۇرلى مۇرا، اسىل قاسيەتىمىز.

  
ولاي بولسا الميساقتان بەرى اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلەجاتقان بەتاشاردى بۇرىنعى الت- سانا، جول- جوسىنمىز بويىنشا اشىپ جۇرمىزبە؟ جوق بازارعا ويسقاننىڭ جونى وسى دەپ اقشانى اڭساپ ارانىمىز اشىلىپ، قايداعى جوق سۇمدىقتى شعارىپ «بەتاشاردىڭ بەرەكەسىن» كەتىرىپ جۇرگەن جوقبىزبا؟ بۇل بارلىق جەردە نەمەسە بارلىق كەلىن تۇسىرگەن وتباسىلارىندا بەتاشاردىڭ بەرەكەسى كەتىپ جۇر دەگەندىك ەمەس، ودان قۇداي ساقتاسىن. دەسەدە تالاي جەرلەردەن كورىپ، ەستىپ جۇرمىز، بەتاشاتىن ازاماتتارىمىز اقشانى اڭساپ كەيبىر ۇلتىمىزعا ۇنامايتىن بوگدە سالت- سانالاردى شعارىپ الىپ، بەتاشاردىڭ ۋاقتىن سوزىپ، كورمدىك بەرەتىن ادام سانىن مولايتىپ الدى.

  
بيىل شىلدە ايىندا بەلگىلى ءبىر اۋداننىڭ ءبىر اۋىلىندا كەلىن تۇسىرۋ تويى بولدى، بەتاشاتىن ازامات اق كەلىنگە ۇلكەندى قۇرمەتتەپ، كشنى ايالاۋ، اتا سالتىنان اتتاماۋ، ار- ۇياتتى، ادەپ- يبالى بولۋ تۋرالى تالىم-تاربيە جۇرگىزسە، ال جاڭا تۇسكەن اق كەلىن اقىلدى، وتباسىنا بار بايلىقتى، باقتتى، اكەلدى دەپ « جاعىمدى قوڭىر داۋسىمەن بەتاشار انىن ۇكىلى دومبىراسىنا قوسىپ شىرقاپ، بار جاقسىلىقتى توي بولعان اۋىلعا توكتى. «جاقسى سوز جارىم ىرىس» دەپ تويعا جىيىلعان تۋىس- تۋعان، كورشى- قولاڭ مارە- سارە بولىپ، ۇلكەن- كشى دەمەي بارى دە اقشالاي كورىمدىكتەرىن بەتاشقان جگتكە بەرىپ، ءاميىن دەسىپ جاتىر.

  
بەتاشاردا اقىرلاستى، بەتاشقان جگت كورمدىكگە جينالعان اقشانى الدى دا « قۇتتى بولسىن ەكى جاستىڭ تويلارى» دەپ اندەتىپ كەلىندى وتاۋعا كىرگىزە سالىپ، تاعى ءبىر كەلىننىڭ بەتىن اشامىن توسىپ تۇر دەپ موتاسيكىلىن دۇر ەتكىزىپ، توي اۋىلدان اتتاندى.

  
قۇداسىن قۇدايىنداي سيلايتىن حالىق، قۇداعا مال سويىپ، قۇدانى كۇتۋدىڭ قاربالاسى سال سايابىرلاعان ارالعىندا، كەلىن تۇسىرگەن اۋىلدىڭ كورشسىنىڭ تۋىسى التايدان كەلپتى ءبىر اعامىز، باۋىرىم: بۇل جاقتا بارلىق بەتاشار وسىلاي اشىلاما؟، مولشەرمەن ءبىر مىڭ يۋانداي اقشا جينالدى مەكەن، تۋىس- تۋعاندارى دا مول كورىنەدى. بەتاشقان ازاماتتىڭ اقشا العانىنا ىشتارلىق ەتىپ تۇرعانىم جوق، ەڭبەگى ءارى ۇلتمىزدىڭ سالت- ساناسى قوي. ءبىراق ادامدا نىساپ بولۋ كەرەك، ءبىزدىڭ جاقتاعى كوپ جەرلەردە كەلىننىڭ بەتىن اشقاندا اق كەلىنگە اتاسى باتا بەرىپ، ەنەسى سالى جاۋىپ دەگەن سياقتى بالام باقتتى بولىڭدار دەپ باتالارىن بەرەدى، سوڭىندا بەتاشقان جگتكە « ورامال تون بولمايدى، جول بولادى» دەپ كورمدىكگە جينالعان اقشادان 200 يۋان مولشەرىندە اقشا بەرەت، ولاردا وعان رازى. ال كورمدىكگە جينالعان اقشانىڭ قالعانىن جاس وتاۋعا بەرەدى، ولار ازدا بولسا، كەرەك- جاراقتارىنا ىستەتەدى. وسى سالتتى جالعاستىرسا بولعانداي» دەدى.

  
اعامىزدىڭ بۇل سوزى مەنى ويلاندىردى، ايتسا، ايتقانداي الگى بەتاشقان جىگىت:

  
اق كەلىن – اي، اق كەلىن،
وسى وتباسىنا باق كەلىن.
ۇلكەندى قۇرمەتتەپ، كشنى ايالا،
سۋداي سىڭىپ، بالداي باتشى اق كەلىن». قايىن اتاڭا ءبىر سالەم، دەپ بەتاشار انىن توقتاتتى، اتا، ەنەسى كورمدىكتىبەرگەن سوڭ بەتاشار انىن قايتا جالعاستىرپ،
كەلىن كەلدى اۋىلعا
شالقسىن كوڭىل تاسسىن.
بەتىن اشام كەلىننىڭ،
كورمدگىن مىنا جۇرت، بىرىنەن، ءبىرى اسىرسىن» دەپ بەتاشار انىن تاعى توقتاتىپ، كوپكە قاراپ كورمدىك دامەتتى، اق كوڭىل اشىق جارقىن جومارت قالىقبىز اۋىلعا قۇدا كەلىپ، كەلىن تۇسىپ جاتسا، اق كەلىنەن اقشاسىن كىم اياسىن ۇلكەن- كشى دەمەي بىردە قىزىل، ءبىردە كوك رەڭدى اقشا، جاستاۋ بالالار ون، جيىرما يۋانداردى بەتاشقان ازاماتتىڭ قالتاسىنا سالىپ جاتتى. وسىلايشا 10 دا 15 مينوت بولاتىن بەتاشاردى 30 دا 40 مينوتقا سوزىپ،اتا- ەنە، تۋىس- تۋعان، ءتپتى تۋستاي بولىپ ارالاسىپ جۇرگەن ءبىر بولىم كورشى- قولاڭ، دوس- جاراندارعا دەيىن كورمدىك بەردى.

  
ءيا: ايتىپ- ايتباي بەتاشاردى سال جۇيەگە تۇسىرسەك، كوپ وتبەي- اق وزدگىنەن قالپتاسىپ « بۇرىنعداي كيم كورىنگەن بەت اشا بەرەتىندەردىڭ بەتى قاعلىپ، تەك تۇراقتى ادامدار عانا كەلىننىڭ بەتىن اشىپ، ۇيلەسىمدى كادەسىن الارەدى. سوندىقتان قازاق ۇلتمىزعا تان تاماشا داستۇرلى سالتمىزدى سالقىنداتباي سانامىزعا ۇيالاتىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاستىرۋعا جان دۇنيەمىزبەن ات سالسساق- اعايىن!

جاۋاپتى رەداكتور: ءاننا اكىمقان قىزى
  • «تۋسشىلاۋ اپتالىعى» تۋستاردىڭ بەرەكەسىن بەكەمدەپ، سۇيىسپەنشىلىگىن تەرەڭدەتتى
  • باي مازمۇندى قيمىلدار وتكىزىپ، پارتيا 19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇگىتتەدى
  • ازىقتىق ساڭىراۋ قۇلاقتى سىناق رەتىندە ەكتى
  • «تۋىسشىلاۋ اپتالىعى» قيمىلى ءار ءبىر جۇرەكتى نۇرلاندىردى