اعاجاي-التاي تورابى   ›   مادەنيەت ارناسى   ›   ادەبيەت باعى

ايتىس جايلى كوكەيدەگى ءسوز

  توقتاۋباي ماكەباي ۇلى

  ايتىستىڭ تاريحى مەن تۇرلەرىن تاپتىشتەپ ايتىپ، شاعىن ماقالاما كىرىسپە جاساماي - اق قويايىن، ايتىس زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار بۇل تۋرالى تۇسىندىرۋلەرىن الدەقاشان ايتىپ بولعان. مەن تەك وسىناۋ قاسيەتتى ونەرىمىزدىڭ ساپاسىن ءوسىرىپ، بەدەلىن جوعارىلاتۋ جايلى ويىمدا جۇرگەن كەيبىر كوزقاراستارىمدى ورتاعا سالا كەتپەكپىن.

  بايىرعى ونەرىمىز بولعاسىن ايتىس ونەرىنىڭ جان اشىرلارى جەتەرلىك دەپ ويلايمىن، ءوزىمدى دە سول ايتىس جان كۇيەرلەرىنىڭ ءبىرىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى مەن 1995 - جىلدان 2004 - جىلعا دەيىن ايتىس اقىنى بولىپ وسى ۇلكەن شوعىردىڭ ىشىندە ءجۇردىم. سول كەزدە جازبا اقىن مەن ايتىس اقىنىنىڭ ايىرماشىلىعىن بىلمەي مە، بولماسا ءبىر جولعى اقىندار ايتىسىنا اپاراتىن اقىن جوق بولعاسىن با، ەرتەڭ ايتىس دەگەن كۇنى اۋداندىق مادەنيەت مەكەمەسى شاقىرىپ الادى دا، توپقا اپارىپ توپ ەتكىزىپ قوسا قويادى. بولات قۇسىمان ۇلى، جەڭىسحان بۇقارحان ۇلى سياقتى قالامداستارىمدى دا سولاي نەشە رەتكى ايتىسقا ەرتەڭ جۇرەمىز دەگەن كۇنى شاقىرىپ اكەلىپ كەلەسى كۇنى الا جونەلەتىن. ايتىس اقىنى بولماساق تا ءۇمىت كۇتىپ الىپ بارعاسىن وزىمىزشە بارىمىزدى سالاتىنبىز. شىنى كەرەك، جازبا اقىندار ولەڭدى جازعان كەزدەگىدەي كوركەم الۋعا قۇلشىناتىنى شىن، ءبىراق جەكپە - جەكتە سەن سۇلۋ ۇيقاس ىزدەپ وتىرعاندا ويىڭ ءبىر جاقتا، مازمۇن ءبىر جاقتا قالاتىن دا، سوڭعى ناتيجەدە كوبىنەسە قارا جارىستان وتپەي جاتاتىنبىز. سەبەبى، ول كەزدە جاتتاما دەگەن ۇعىم بىزدە مۇلدە بولمايتىن. جانە ايتىس اقىندارىنا ەشقانداي ءمان بەرىلمەيتىن. مۇنى ايتپاعاننىڭ وزىندە، كەيدە سول كەزدەردەگى اقىنداردى وسى كۇنگى اقىندارمەن سالىستىرىپ ويلاپ وتىرساڭ، ارالارىندا جەر مەن كوكتەي پارىق جاتىر. ونداعى اقىندار ۇزاعانى ءۇش تە ءتورت شۋماقتان كوپ اسىرماي ايتىساتىن، شاپپا - شۇپ كەلە كەتەتىن. ارىپتەسىنىڭ ايتقانى ءارقاشان اياقسىز قالمايتىن، ارىپتەسىنىڭ ايتقانىنا جۇرت تا، ارىپتەسى دە ريزا بولاتىنداي جاۋاپ بەرۋگە تىرىساتىن، ونان سوڭ ءار اقىننىڭ وزىنە ءتان اۋەندەرى بولاتىن. ال قازىرگى اقىنداردى زامانى ماپەلەپ الاقانعا سالىپ وتىر. كوپ ساندىسى اقىندار كلاسىنان ءبىلىم العان ىعايلار مەن سىعايلار، ارىنداپ تا، جالىنداپ تا تۇر. ءبىراق وسىلاردىڭ اراسىندا ءبىر ايتقاندا بىرەر تولعاۋىڭدى كادىمگىدەي ايتا سالاتىن، ايتقاندا تولعاۋلارى ارىپتەسىنىڭ ايتقانىنىڭ ماڭىن باسپايتىندار دا ءجيى بوي كورسەتىپ ءجۇر. مىنە وسىعان قاراپ وتىرىپ - اق كىمنىڭ سۋىرىپ سالما اقىن، كىمنىڭ جاتتاما اقىن ەكەنىن اجىراتۋ قيىن ەمەس. ال ساحناعا 20 جۇپ اقىن شىقسا، وسىنىڭ 80 پايىزى ءبىر اۋەنمەن ايتادى. بۇرىن راديودان تىڭداپ وتىرعان ادام اۋەنىنە قاراپ - اق كىمنىڭ ايتىسىپ جاتقانىن ۇعا قوياتىن، ال قازىر ول مۇمكىن ەمەس، تەك عازيزا عانا «گۇلدەرايىمنان» تانباي كەلەدى. كەزىندە قۇرەكەڭنىڭ، جۇماعاليدىڭ، بەردىحاننىڭ ءوز - ءوز اۋەندەرى بار بولاتىن، جامالحان اپامىز دا «قوس ەتەك، بۇراڭ بەلگە» سالىپ بەرتىنگە دەيىن ايتىسقانىن ەل بىلەدى. ال قايرات، ەركىندەردىڭ دە تۇراقتى اۋەندەرى بار ەدى، قازىر اقىنداردا دارالىق جوق سەكىلدەنىپ، ءبىرىنىڭ ايتقانىن ءبىرى قايتالاپ جاتقانداي سەزىلە بەرەدى. وسىعان قاراپ وتىرىپ بىلاي ايتىستىرسا قالاي بولار ەدى دەپ كوپتەن بەرى ويىمدا جۇرگەن ويلارىمدى ورتاعا تاستاي كەتەيىن.

  ءبىرىنشى، ايماقتان جوعارى ورىنداردا وتەتىن اقىندار ايتىسىنا ابدەن سارالاپ، جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار بولادى - اۋ دەگەن كەڭ تىنىستى حالىقتىڭ بايىرعى ونەرىنە ادال، حالىق ءۇشىن بارىن سالاتىن جۇيرىكتەردى قاتاڭ سارالاۋدان وتكىزىپ اپارىپ، ساحناعا بارعاندا ۋاقىت بەلگىلەمەي، ەمىن - ەركىن قويا بەرۋ كەرەك، ءدال سوندا ناعىز جۇيرىك سارالانىپ العا شىعادى دا، ار جاعىندا ايتارى جوقتارى دارالانىپ قالا بەرەر ەدى. مۇندا ءبىر كۇندە ءبىر جۇپ اقىن ايتىسسا دا مەيلى، شىنايى اقىن بولادى ەكەن، ول شالدىقپايدى، سوڭعى شەشىمدى جەڭىلگەن اقىن ءوزى ايتاتىن بولسا.

  ەكىنشى، تاقىرىپ بەلگىلەپ بەرىپ ايتقىزۋ كەرەك. مۇندا تاقىرىپتى دا، ارىپتەستى دە جەرەبە سۋىرۋ جولى ارقىلى تاڭداۋ قاجەت، ءارقانداي اقىن ايتاتىن تاقىرىبى مەن ايتىساتىن ارىپتەسىن ناق مايداندا عانا ۇعىپ بىلەتىن بولۋى كەرەك، ءدال سوندا عانا كىمنىڭ اقىن، كىمنىڭ جاتتاما ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى بولادى. بۇل ساحناداعى ءبىر سىدىرعى ايتىستان گورى جاڭالىعىمەن دە جۇرتتى ەرەكشە باۋرار ەدى. قازىرگى ساحنالاردا ايتىساتىندار ۇزاعانى جارىم ساعات، كەيبىرەۋى 20 مينۋتتان اسپايدى. مىنە بۇل كەڭ تىنىستى اقىندار ايتارىن ايتىپ بولا المايتىن قىسقا ۋاقىت تا، ايتارى جوق، ار جاعى قۋىس اقىندار ءۇشىن تۇگەمەيتىن ۇزاق ۋاقىت. ال الامان ايتىسقا باراتىن اقىنداردى دا جوعارىداعى سارالاۋ جولى ارقىلى ىرىكتەۋ كەرەك. وسى شارتتار ورىندالعاندا شىن اقىن وزدىگىنەن بەل شەشىپ العا شىعا الادى. ويتكەنى ناعىز اقىنداردىڭ شىنايى تالانتىن تانيتىن كەز كەلدى. مۇمكىن بولسا ءار اقىننىڭ ءوزىنىڭ باسقادان دارالانىپ تۇراتىن دارا اۋەندەرى بولسا نۇر ۇستىنە نۇر بولعان بولار ەدى.

  بۇل مەنىڭ وسىناۋ ءسوز بارىمتاسى قاسيەتتى ايتىس ونەرى تۋرالى كوكەيىمدە جۇرگەن ويلارىم، ۇلت مۇراسىن شىن دىلىمەن سۇيەتىن ايتىس مۇراگەرلەرى باردا وسىناۋ كيەلى ونەردى عاسىردان - عاسىرعا جالعاي بەرەدى دەپ سەنەمىن.

جاۋاپتى رەداكتور: جانار قاناپيا قىزى
  • قار شاڭعى اۋەسكەرلەرى بيىلعى جىلعى التاي تاۋى تابيعي قار شاڭعى الاڭىنىڭ العاشقى سىرعاناۋ باسقىشىنا قادام تاستادى
  • قابا اۋداندىق پارتكوم ۇگىت ءبولىمى، اۋداندىق ادەبيەت كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگى پارتيا 19-قۇرىلتاي رۋحىن ۇيرەندى
  • شي جينپيڭ ارميانىڭ باسشى كادرلار جينالىسىنا قاتىناستى ءارى ماڭىزدى ءسوز سويلەدى
  • شي جينپيڭ پارتيا 19 - كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرىمەن بىرگە جۇڭگولىق، شەتەلدىك تىلشىلەرمەن كەزدەسكەندە